Yodgorlik
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 6–7-b. — ziyouz.com
Yodgorlik — 1) keng ma'noda — mamlakat, xalq madaniy merosining bir bölagi; uning tarkibiga muzeylarda namoyiş etiladigan tarixiy va madaniy Yo.lar hamda qözğalmas (bino va b.) Yo.lar kiradi. Umumiy xususiyatlariga köra, arxeologik, tarixiy, me'moriy va mahobatli san'at Yo.lariga bölinadi, şuningdek, tarixiy badiiy qimmatga ega bölgan yozma Yo.lar ham unga taalluklidir. Tarixiy va madaniy Yo.larni saqlaş vazifasi umumdavlat axamiyatiga ega bölib, u ma'naviy tarbiyaning asosiy qismini taşkil kidali; 2) tor ma'noda — ma'lum sana, voqea va şaxslarni abadiylaştiriş maqsadida yaratilgan san'at asari (xaykal, maqbara, qabrtoşi, ehrom, zafar toki va h. k.); ularga faol ijtimoiy ta'sir etiş xos bölib, bu ularning ğoyasida, qöyilişi va şakliy talqinida namoyon böladi. Yo. umum omma diqqatiga möljallangan hamda atrof muhitni şakllantirişda muhim rol öynaydi. Qad. kişilik jamoalarida yaratilgan dafn inşootlari (megalit va qörğonlar), keyinroq obelisk, ehrom va h. k. Yo.ning ilk namunalaridir. Keyingi davrlarda maqbara va qabrtoşlar köpinça Yo. vazifasini ötagan, ularda dafn va liniy vazifadan köra memorial Yo. vazifasi ustunlik qilgan. Mujassamotli Yo.lar antik san'atda yaratila boşlangan: ma'joziy yoki portret, haykal va haykallar guruhi, çavandozlar haykallari, stela, zafar toki va zafar ustunlari katori va b. Yo.lar muqaddas qisoblangan joylarda, mil. av. 6a.dan şahar markazlarida bunyod etilgan. Köp mamlakatlarda uluğ işlar diniy inşootlarda abadiylaştirilgan. Dunyoviy Yo.lar yaratiş an'anasi Italiyada Uyğoniş davrida vujudga kelgan. Barokko va klassitsizm davrida şaharsozlikda muhim örin tutgan, ampir davrida me'moriy Yo. barpo etiş keng tarqalgan. 18a. 2yarmidan jamoat arboblari va buyuk şaxslarga Yo. örnatila boşlandi, 19a. oxiri va 20a. boşida bir qator yirik kölami b-n diqqatga sazovor monumentlar yuzaga keldi. 20a.da me'moriy va me'moriy haykaltaroşlik Yo. majmua (memorial inşoot)larp alohida dolzarbligi b-n ahamiyat kasb etdi. Ma'joziy va portret şakllaridan xoli mayda me'moriy şakllarga yaqin yangi tasviriy bölmagan Yo. turi paydo böldi, Yo.lar mamlakat tarixiy solnomasining obrazli talqinini hosil qildi. Dastlab şakl jihatdan kiçik bölgan Yo.lar dastgoh haykaltaroşligiga yaqin bölgan, 30y.lardan şahar ansambli va atrof muhit manzarasi b-n uyğunlikni yuzaga keltiradigan mahobatli qöşimça obrazlar yordamida asosiy ğoyani ifodalovçi köp şaklli mujassamotli Yo. yaratila boşlandi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁДГОРЛИК — 1) кенг маънода — мамлакат, халқ маданий меросининг бир бўлаги; унинг таркибига музейларда намойиш этиладиган тарихий ва маданий Ё.лар ҳамда қўзғалмас (бино ва б.) Ё.лар киради. Умумий хусусиятларига кўра, археологик, тарихий, меъморий ва маҳобатли санъат Ё.ларига бўлинади, шунингдек, тарихий бадиий қимматга эга бўлган ёзма Ё.лар ҳам унга тааллуклидир. Тарихий ва маданий Ё.ларни сақлаш вазифаси умумдавлат ахамиятига эга бўлиб, у маънавий тарбиянинг асосий қисмини ташкил кидали; 2) тор маънода — маълум сана, воқеа ва шахсларни абадийлаштириш мақсадида яратилган санъат асари (хайкал, мақбара, қабртоши, эҳром, зафар токи ва ҳ. к.); уларга фаол ижтимоий таъсир этиш хос бўлиб, бу уларнинг ғоясида, қўйилиши ва шаклий талқинида намоён бўлади. Ё. умум омма диққатига мўлжалланган ҳамда атроф муҳитни шакллантиришда муҳим роль ўйнайди. Қад. кишилик жамоаларида яратилган дафн иншоотлари (мегалит ва қўрғонлар), кейинроқ обелиск, эҳром ва ҳ. к. Ё.нинг илк намуналаридир. Кейинги даврларда мақбара ва қабртошлар кўпинча Ё. вазифасини ўтаган, уларда дафн ва линий вазифадан кўра мемориал Ё. вазифаси устунлик қилган. Мужассамотли Ё.лар антик санъатда яратила бошланган: маъжозий ёки портрет, ҳайкал ва ҳайкаллар гуруҳи, чавандозлар ҳайкаллари, стела, зафар токи ва зафар устунлари катори ва б. Ё.лар муқаддас қисобланган жойларда, мил. ав. 6а.дан шаҳар марказларида бунёд этилган. Кўп мамлакатларда улуғ ишлар диний иншоотларда абадийлаштирилган. Дунёвий Ё.лар яратиш анъанаси Италияда Уйғониш даврида вужудга келган. Барокко ва классицизм даврида шаҳарсозликда муҳим ўрин тутган, ампир даврида меъморий Ё. барпо этиш кенг тарқалган. 18а. 2ярмидан жамоат арбоблари ва буюк шахсларга Ё. ўрнатила бошланди, 19а. охири ва 20а. бошида бир қатор йирик кўлами б-н диққатга сазовор монументлар юзага келди. 20а.да меъморий ва меъморий ҳайкалтарошлик Ё. мажмуа (мемориал иншоот)ларп алоҳида долзарблиги б-н аҳамият касб этди. Маъжозий ва портрет шаклларидан холи майда меъморий шаклларга яқин янги тасвирий бўлмаган Ё. тури пайдо бўлди, Ё.лар мамлакат тарихий солномасининг образли талқинини ҳосил қилди. Дастлаб шакл жиҳатдан кичик бўлган Ё.лар дастгоҳ ҳайкалтарошлигига яқин бўлган, 30й.лардан шаҳар ансамбли ва атроф муҳит манзараси б-н уйғунликни юзага келтирадиган маҳобатли қўшимча образлар ёрдамида асосий ғояни ифодаловчи кўп шаклли мужассамотли Ё. яратила бошланди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.