Yoğ-moy sanoati
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 77–79-b. — ziyouz.com
Yoğ-moy sanoati — oziqovqat sanoatining ösimlik moyi i. ç., yoğlarni tozalaş, gidrogenlaş, dezodoratsiyalaş, glitserin, margarin, mayonez, xöjalik sovunlari, sintetik moy kislotalari asosida kir yuviş vositalari, aliflar va b. mahsulotlar tayyorlaşni öz içiga oladigan tarmoği. Özbekistonda Yo.m.s. oziqovqat sanoatining yetakçi tarmoqdaridan hisobanadi. Mamlakatda işlab çiqariladigan oziqovqat sanoati umumiy mahsuloti hajmining 40% ga yaqinini beradi. ÖzRda Yo.m. s. rivojlanişi paxta yetiştirişning ösişi b-n boğliq bölgani sababli yoğ-moy korxonalari xom aşyoga yaqin yerlarga qurilgan va respublikaning hamma viloyatlarida (Navoiy viloyatidan taşqari) mavjud. Özbekistonning zamonaviy Yo.m. s.da yiliga 3,5 mln. tonna çigit va b. moyli ösimliklar uruğlarini qayta işlaş quvvatiga ega bölgan 21 korxona işlaydi (2001). Korxonalar «Yoğmoytamakisanoat» uyuşmasi tarkibiga kiradi, tarmoqdagi eng yirik korxonalar: «Yangiyöl yoğ-moy», «Kattaqörğon yoğ-moy», «Buxoro yoğekstraksiya», «Qarşi yoğekstraksiya», «Qöqon yoğ-moy», «Farğona yoğ-moy», «Andijon yoğ-moy», «Asaka ekstraksiya», «Uçqörğon yoğekstraksiya», «Namangan yoğekstraksiya», «Toşmargyoğ» (Toşkent ş.), «Surxonoziqovqatsanoat» (Denov ş.), «Guliston yoğekstraksiya», «Kogon yoğekstraksiya», «Urganç yoğ-moy», «Koson yoğekstraksiya», «Xöjaylimoy», «Yoğgar» (Qoraqalpoğiston Respublikasi Beruniy ş.), «Çimboymoy» aksiyadorlik jamiyatlari. Korxonalarda jami 227 ming t ösimlik moyi işlab çiqarildi (2000). Örta Osiyoda juda qadimdan turli ösimliklar, moyli ekinlar uruğlaridan yoğ oliş b-n şuğullanib kelingan. Yoğ asosan juvozpaşa olingan. Xom aşyo sifatida paxta çigiti, kunjut, ziğir, mahsar, yer yonğoq, danaklar va b.dan foydalanilgan. Turkiston ölkasida t. y. qurilişi va taşqi bozorlar b-n aloqaning yaxşilanişi natijasida Yo.m. s. ham rivojlandi. Özbekistonda paxta çigitidan moy oluvçi gidravlik pressli birinçi zd 1884 y.da Qöqonda işga tuşirilgan, 1896 y.da Kattaqörğon ş.da (Samarqand viloyati) yoğ z-di qurildi. 1913—14 y.larda 30 ta yoğ z-di bölib, 57 ming t ösimlik yoği işlab çiqarilgan. Oktyabr töntarişidan keyin Şörolar hukumati barça sanoat korxonalari kabi, yoğ zdlarini ham natsionalizatsiya qilişi natijasida zdlar faoliyati töxtab qolgan. 1922 y. boryöği 2 ta yoğ z-di işlab turgan. Özbekistonda paxta maydonlarining kengayişi va paxta yetiştirişning köpayib borişi b-n boğliq holda 30-y.lardan boşlab Yo.m. s. sezilarli taraqqiy etdi, 1929—33 y.larda 1612 ming t çigit qayta işlandi va 247,3 ming t ösimlik yoği tayyorlandi. 1971 — 75 y.larda 11 mln. t ga yaqin çigit qayta işlanib 1549,6 ming t ösimlik moyi tayyorlandi. 1930y.larda hozirgi quvvati 810—950 t/sutka çigit bölgan Qöqon va Kattaqörğon yoğ-moy k-tlari, 1980 y.da quvvati 1200 t/sutka çigit bölgan Koson va Guliston yoğekstraksiya zdlari qurilib, işga tuşirildi. Yo.m. s. taraqqiy etişi natijasida yangi xil mahsulotlar ham tayyorlana boşladi. Avval fakat tozalanmagan (qora) paxta yoği tayyorlangan bölsa, keyinçalik yoğni tozalaş yölga qöyildi va oliy navli tozalangan yoğ işlab çiqarildi, oziqovqat uçun va texnikada işlatiladigan salomas, glitserin, moy kislotalari, margarin, mayonez, sovunlar, sintetik kir yuviş vositalari, turli loklar, böyoq moddalari işlab çiqariş özlaştirildi. Yo.m. s. çiqindilarsiz işlaş sxemasida işlaydi. Ösimlik moyi presslaş va ekstraksiya yöli b-n olinib, ketmaket tozalanadi va dezodoratsiyalanadi. Ayrim korxonalarda keyingi yillarda kungaboqar pistasi va mahsar uruğlaridan yoğ i. ç. yölga qöyildi. I. ç. quvvatlaridan töliq foydalaniş va işlab çiqarilayotgan mahsulot turini köpaytiriş maqsadida import böyiça soya dukkagi olinmokda. Ularni qayta işlaşdan çiqqan soya şrotlari çorva mollari va parrandalar uçun töyimli ozuqa hisoblanadi. Iste'mol moylarining qimmatli turlarini i. ç.da konserva zdlarining çiqindilari bölgan mevasabzavot va poliz ekinlarining danak va uruğlaridan foydalaniladi. Işlab çiqarilayotgan ösimlik moyi turlari köpaytirilmokda. «Qöqon yoğ-moy» aksiyadorlik jamiyatida mevasabzavot danaklaridan, şu jumladan, şaftoli, örik, uzum, bodom, tarvuz, qovun, pomidor va b. uruğlaridan işlab çiqarilayotgan yoğ-moy mahsulotlari attorlik va oziqovqat sanoatida katta talab b-n foydalanilmokda. 90y.larning 2yarmidan yoğ-moy maqsulotlarini i. ç., qayta işlaş, iste'mol va saqlaş uçun qulay idişlarga qadokdaş böyiça yangi texnologiyalar keng miqyosda özlaştirilmoqda. Margarin mahsulotlari «Taşmargyoğ» aksiyadorlik jamiyatida işlab çiqarilmokda (i. ç. yillik quvvati 22,4 ming t). Buxoro şaxrida Özbekiston-Isroil «BuxTel» mayonez işlab çiqaradigan zamonaviy qöşma korxonasi taşkil etildi. Kirsovun va atirsovun tarmokdagi 10 ta korxonada — Farğona, Yangiyöl, Andijon, Urganç, Kattaqörğon, Keles ş.dagi korxonalarda işlab çiqariladi (yalpi yillik quvvati 103,7 ming t). 1996 y.dan respublikada sovun işlab çiqariş korxonalarini yuqori sifatli xom aşyo b-n ta'minlaş uçun «Urgançyog» aksiyadorlik jamiyatida çigit soapstoki asosida yoğ kislotalari (palmitin va olein kislotalari) i. ç. yölga qöyildi.Tarmoq korxonalarida texnologik jarayonlarni avtomatlaştiriş, xorijiy firmalar uskunalari b-n jihozlaş işlari davom ettirilmokda. Korxonalarni texnikaviy jihatdan qayta jihozlaşda «Krupp», «Sket» (Germaniya), «AlfaLaval» (Şvetsiya), «Jon Braun», «Karver», «Kraun» (AQŞ), «Motssoni», «Bollistra» (Italiya), Polşa, Ukraina, Rossiya firmalari b-n hamkorlik yaxşi samara bermokda. 1996 y.dan boşlab Yo.m. s. tarmoğiga töğridantöğri çet el investitsiyalari jalb qilinmoqsa. Buning natijasida tarmokda 9 qöşma korxona taşkil etildi va faoliyat yuritmokda. Xorijiy mamlakatlardan Italiya, Germaniya, Rossiya, Ukraina, Fransiya va AQŞda Yo.m. s. rivojlangan. Öz xom aşyo bazasida işlaydi, asosan kungaboqar, zaytun va b. ösimlik moylari, margarin mahsulotlari, sovun va sintetik yuviş vositalari katta hajmlarda işlab çikariladi. Ad.: Baki rov A., El çömiçini moy qilayotganlar, T., 1996; Sotvoldiyev A., Navqironlik sari qadam, T., 2000.
Azamat Jamolov, Nuriddin Musayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁҒ-МОЙ САНОАТИ — озиқовқат саноатининг ўсимлик мойи и. ч., ёғларни тозалаш, гидрогенлаш, дезодорациялаш, глицерин, маргарин, майонез, хўжалик совунлари, синтетик мой кислоталари асосида кир ювиш воситалари, алифлар ва б. маҳсулотлар тайёрлашни ўз ичига оладиган тармоғи. Ўзбекистонда Ё.м.с. озиқовқат саноатининг етакчи тармоқдаридан ҳисобанади. Мамлакатда ишлаб чиқариладиган озиқовқат саноати умумий маҳсулоти ҳажмининг 40% га яқинини беради. ЎзРда Ё.м. с. ривожланиши пахта етиштиришнинг ўсиши б-н боғлиқ бўлгани сабабли ёғ-мой корхоналари хом ашёга яқин ерларга қурилган ва республиканинг ҳамма вилоятларида (Навоий вилоятидан ташқари) мавжуд. Ўзбекистоннинг замонавий Ё.м. с.да йилига 3,5 млн. тонна чигит ва б. мойли ўсимликлар уруғларини қайта ишлаш қувватига эга бўлган 21 корхона ишлайди (2001). Корхоналар «Ёғмойтамакисаноат» уюшмаси таркибига киради, тармоқдаги энг йирик корхоналар: «Янгийўл ёғ-мой», «Каттақўрғон ёғ-мой», «Бухоро ёғэкстракция», «Қарши ёғэкстракция», «Қўқон ёғ-мой», «Фарғона ёғ-мой», «Андижон ёғ-мой», «Асака экстракция», «Учқўрғон ёғэкстракция», «Наманган ёғэкстракция», «Тошмаргёғ» (Тошкент ш.), «Сурхонозиқовқатсаноат» (Денов ш.), «Гулистон ёғэкстракция», «Когон ёғэкстракция», «Урганч ёғ-мой», «Косон ёғэкстракция», «Хўжайлимой», «Ёғгар» (Қорақалпоғистон Республикаси Беруний ш.), «Чимбоймой» акциядорлик жамиятлари. Корхоналарда жами 227 минг т ўсимлик мойи ишлаб чиқарилди (2000). Ўрта Осиёда жуда қадимдан турли ўсимликлар, мойли экинлар уруғларидан ёғ олиш б-н шуғулланиб келинган. Ёғ асосан жувозпаща олинган. Хом ашё сифатида пахта чигити, кунжут, зиғир, маҳсар, ер ёнғоқ, данаклар ва б.дан фойдаланилган. Туркистон ўлкасида т. й. қурилиши ва ташқи бозорлар б-н алоқанинг яхшиланиши натижасида Ё.м. с. ҳам ривожланди. Ўзбекистонда пахта чигитидан мой олувчи гидравлик прессли биринчи зд 1884 й.да Қўқонда ишга туширилган, 1896 й.да Каттақўрғон ш.да (Самарқанд вилояти) ёғ з-ди қурилди. 1913—14 й.ларда 30 та ёғ з-ди бўлиб, 57 минг т ўсимлик ёғи ишлаб чиқарилган. Октябрь тўнтаришидан кейин Шўролар ҳукумати барча саноат корхоналари каби, ёғ здларини ҳам национализация қилиши натижасида здлар фаолияти тўхтаб қолган. 1922 й. борйўғи 2 та ёғ з-ди ишлаб турган. Ўзбекистонда пахта майдонларининг кенгайиши ва пахта етиштиришнинг кўпайиб бориши б-н боғлиқ ҳолда 30-й.лардан бошлаб Ё.м. с. сезиларли тараққий этди, 1929—33 й.ларда 1612 минг т чигит қайта ишланди ва 247,3 минг т ўсимлик ёғи тайёрланди. 1971 — 75 й.ларда 11 млн. т га яқин чигит қайта ишланиб 1549,6 минг т ўсимлик мойи тайёрланди. 1930й.ларда ҳозирги қуввати 810—950 т/сутка чигит бўлган Қўқон ва Каттақўрғон ёғ-мой к-тлари, 1980 й.да қуввати 1200 т/сутка чигит бўлган Косон ва Гулистон ёғэкстракция здлари қурилиб, ишга туширилди. Ё.м. с. тараққий этиши натижасида янги хил маҳсулотлар ҳам тайёрлана бошлади. Аввал факат тозаланмаган (қора) пахта ёғи тайёрланган бўлса, кейинчалик ёғни тозалаш йўлга қўйилди ва олий навли тозаланган ёғ ишлаб чиқарилди, озиқовқат учун ва техникада ишлатиладиган саломас, глицерин, мой кислоталари, маргарин, майонез, совунлар, синтетик кир ювиш воситалари, турли локлар, бўёқ моддалари ишлаб чиқариш ўзлаштирилди. Ё.м. с. чиқиндиларсиз ишлаш схемасида ишлайди. Ўсимлик мойи пресслаш ва экстракция йўли б-н олиниб, кетмакет тозаланади ва дезодорацияланади. Айрим корхоналарда кейинги йилларда кунгабоқар пистаси ва маҳсар уруғларидан ёғ и. ч. йўлга қўйилди. И. ч. қувватларидан тўлиқ фойдаланиш ва ишлаб чиқарилаётган маҳсулот турини кўпайтириш мақсадида импорт бўйича соя дуккаги олинмокда. Уларни қайта ишлашдан чиққан соя шротлари чорва моллари ва паррандалар учун тўйимли озуқа ҳисобланади. Истеъмол мойларининг қимматли турларини и. ч.да консерва здларининг чиқиндилари бўлган мевасабзавот ва полиз экинларининг данак ва уруғларидан фойдаланилади. Ишлаб чиқарилаётган ўсимлик мойи турлари кўпайтирилмокда. «Қўқон ёғ-мой» акциядорлик жамиятида мевасабзавот данакларидан, шу жумладан, шафтоли, ўрик, узум, бодом, тарвуз, қовун, помидор ва б. уруғларидан ишлаб чиқарилаётган ёғ-мой маҳсулотлари атторлик ва озиқовқат саноатида катта талаб б-н фойдаланилмокда. 90й.ларнинг 2ярмидан ёғ-мой мақсулотларини и. ч., қайта ишлаш, истеъмол ва сақлаш учун қулай идишларга қадокдаш бўйича янги технологиялар кенг миқёсда ўзлаштирилмоқда. Маргарин маҳсулотлари «Ташмаргёғ» акциядорлик жамиятида ишлаб чиқарилмокда (и. ч. йиллик қуввати 22,4 минг т). Бухоро шахрида Ўзбекистон-Исроил «БухТел» майонез ишлаб чиқарадиган замонавий қўшма корхонаси ташкил этилди. Кирсовун ва атирсовун тармокдаги 10 та корхонада — Фарғона, Янгийўл, Андижон, Урганч, Каттақўрғон, Келес ш.даги корхоналарда ишлаб чиқарилади (ялпи йиллик қуввати 103,7 минг т). 1996 й.дан республикада совун ишлаб чиқариш корхоналарини юқори сифатли хом ашё б-н таъминлаш учун «Урганчёг» акциядорлик жамиятида чигит соапстоки асосида ёғ кислоталари (пальмитин ва олеин кислоталари) и. ч. йўлга қўйилди.Тармоқ корхоналарида технологик жараёнларни автоматлаштириш, хорижий фирмалар ускуналари б-н жиҳозлаш ишлари давом эттирилмокда. Корхоналарни техникавий жиҳатдан қайта жиҳозлашда «Крупп», «Скет» (Германия), «АльфаЛаваль» (Швеция), «Жон Браун», «Карвер», «Краун» (АҚШ), «Моццони», «Боллистра» (Италия), Польша, Украина, Россия фирмалари б-н ҳамкорлик яхши самара бермокда. 1996 й.дан бошлаб Ё.м. с. тармоғига тўғридантўғри чет эл инвестициялари жалб қилинмоқца. Бунинг натижасида тармокда 9 қўшма корхона ташкил этилди ва фаолият юритмокда. Хорижий мамлакатлардан Италия, Германия, Россия, Украина, Франция ва АҚШда Ё.м. с. ривожланган. Ўз хом ашё базасида ишлайди, асосан кунгабоқар, зайтун ва б. ўсимлик мойлари, маргарин маҳсулотлари, совун ва синтетик ювиш воситалари катта ҳажмларда ишлаб чикарилади. Ад.: Баки ров А., Эл чўмичини мой қилаётганлар, Т., 1996; Сотволдиев А., Навқиронлик сари қадам, Т., 2000.
Азамат Жамолов, Нуриддин Мусаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.