Yoğinlar

Yoğinlar — 1) atmosfera (bulutlar yoki havo)dan Yer (yoki suv) yuziga tuşadigan suyuq yoki qattiq holatdagi suv. Yo. bulutlardan yomğir, qor, döl va muz zarralari körinişida, havo qatlamidan şudring hamda qirov şaklida tuşadi. Yoğin miqsori tuşgan Yo.ning holatidagi qatlami qalinligini (mm) ölçab aniqlanadi. Yo. jadalligi ma'lum vaqt (sutka, soat va b.) içida tuşgan Yo. miqdori b-n belgilanadi. Yo. miqdori meteorologiya st-yalarida maxsus asboblar — yoğin ölçagiçlar, plyuviograflar yordamida, qor qoplamining qalinligi maxsus ölçaş reykasi bn; ziçligi ziçlik ölçagiç b-n ölçanadi. Har bir joy bir kunlik, ön kunlik, oylik, yillik va örtaça köp yillik Yo. miqdori — Yo. yiğindisi hisoblab çiqiladi. Joyning geografik kengligiga, dengiz va okeanlardan uzoqyaqinligiga, şamol yönalişiga va joyning relyefiga qarab, yer yuzining turli joylarida Yo. miqdori har xil böladi. Tropiklarda yiliga 1000 mm dan ortiq, hatto 12000 mm gaça (mas, Hindistonda), mö'tadil kengliklarda 250 mm dan 1000 mm gaça, çöllar va yuqori kengliklarda 250 mm dan kam (mas, Misrda) Yo. tuşadi. Umuman Yer yuziga tuşadigan bir yillik Yo. mikdori örta hisobda 1000 mm (50 ming km3 dan köproq suv)ni taşkil etadi. Özbekiston hududida yillik yoğin mikdori 80— 90 mm dan 1000 mm gaça yetadi. Yo. tarkibida suvdan taşqari çang zarralari, mikroorganizmlar, şuningdek, radioaktiv elementlarning parçalanişidan hosil böladigan mahsulotlar ham böladi. Yo. radioaktivligi örta hisobda har bir gramm yoğin 10~» — 10~12 kyuri. Momaqaldiroq paytida yoğayotgan Yo.ning radioaktivligi boşqa vaqtdagi Yo.nikiga nisbatan köproq böladi; 2) sun'iy Yo. — öta sovigan bulutlarga maxsus kimyoviy modda (reagent)lar ta'sir ettirib, sun'iy muz kristallari hosil qiliş natijasida ulardan tuşadigan Yo. Kimyoviy moddalar bulutlarga samolyotlardan yoki yerdagi maxsus qurilmalar yordamida soçiladi. Bu usul yoğingarçilik juda kam bölgan mintaqalarda qöllaniladi.