Yoğoç öymakorligi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 82–83-b. — ziyouz.com
Yoğoç öymakorligi — öymakorlik turi, badiiy hunarmandlikning qad. va keng tarqalgan sohasi. Yoğoçni kesib, öyib, çizib, zaminni teşib naqş, börtma şakllar hosil qilib, yoğoç taxtaça va bölaklarini birbiriga ulab, yopiştirib (asosan panjaradya) handasiy şakllar, ösimliksimon tasvirlar, islimiy naqşlar hosil qilinadi. Usta naqşni bezatiladigan sirtga axta vositasida tuşiradi, ustidan naqş çiziqlari çizib çiqiladi, söng asbob (iskana)lar yordamida öyiladi. Öyişda turli usullar (pargari, bağdodi) keng qöllaniladi. Yo. ö. köp mehnat talab qiladigan soha, unda Özbekistonda ösadigan mahalliy daraxtlar (qayrağoç, arça, yongoq, tut, örik, çinor, tol, terak va b.)dan foydalaniladi. Öymakor ustalar daraxt yoğoçlarining xususiyatlarini yaxşi bilişgan (daraxt yoğoçlarining quyoş nuri köp tuşgan tomoni pişiq, ziç tolali böladi). Yoğoçlar 6 oydan 1 yilgaça suv (hovuzlar)da saqlanadi, soyada quritiladi. Naqş mujassamotida girih, islimiy naqşlar keng işlatiladi, mustaqil ravişda girih kamdan kam hollarda qöllaniladi; girih va islimiy naqşlar uyğunlaştirilib, rangbarang jozibali mujassamotlar, namoyonlar yaratiladi. Bezak (naqşlar) yaratişda pargardan köproq foydalanilişi tufayli naqşlar pargari deb ataladi. Yoğoç öymakorligi. Usta Ortiq Fayzullayev iş ustida. Yo. ö. qadimdan taraqqiy etgan. Qad. Şarkda, antik dunyo me'morligida keng tarqalgan, Yevropa, Osiyo mamlakatlarida xilma-xil uslublari vujudga kelgan. Özbekiston hududida ham qadimdan me'morlikda, rözğor buyumlarida köp qöllanilgan. Movarounnahrda islom dini tarqalguniga qadar yoğoç sanamlar tayyorlaş rivoj topgan. Narşaxiy «Buxoro tarixi» asarida 8a.da eşiklar öyma tasvirlar b-n bezatilgani haqida yozadi. Yoğoç taşqi muhit ta'siriga ança çidamsizligidan Yo. ö.ning qad. namunalari saqlanmagan. Sakdanganlarining eng qad.si 9—12a.larga mansub. Qusam ibn Abbos maqbarasi bino şarafalari naqşlar b-n bezatilgan, zabarravlarida quşlar, afsonaviy maxluqlarning tasvirlari işlangan (Samarkand, 11 — 12a.lar). Buxoroda Sayfiddin Boharziy maqbarasining tösinlari (14a.), Samarqandda Ruhobod maqbarasi, Amir Temur maqbarasi eşiklariga işlangan naqşlar ulkan mahorat samarasidir. Buxorodagi Uluğbek madrasasining eşiklari qismlariga yoğoç taxtaçalardan yelimsiz, mix işlatmay girih naqşlar hosil qilingan. 19a.da Xorazm uslubi yuksakka kötarilgani Xivadagi Toşhovli ayvonlari, xonalaridagi ustunlarning kallagi, boşalariga işlangan muqarnaslarda, eşiklarning bezaklarida közga taşlanadi. Özbekiston xududida öziga xos xususiyatlari b-n ajralib turuvçi Toşkent, Xiva, Qöqon, Farğona, Buxoro Yo. ö. şakllangan. Toşkentlik ustalar öyma naqşlarda yassi börtmali, zaminsiz çizmani keng qöllaganlar. Xivada mahobatli Yo. ö. keng tarqalgan, naqşning maydaligi, zaminning kamligi, öynoqiligi b-n ajralib turadi, bu yerlik ustalar yoğoçning tabiiy rangini saqlab qolganlar, böyamaganlar. Samarqandlik ustalar zamin va börtmani loklaganlar. Qöqon, Farğonada eşik, ustunlarni çuqur yassi börtma naqşlar b-n bezab, naqş yuzasiga tökroq rang berib söng loklaganlar. Buxorolik ustalar öyma naqşlarni oltin, kumuş suvi b-n bezaganlar, naqş zaminini ranglar b-n böyaganlar. 20a.da Yo. ö.ning zaminni öyib bir neça qavat börtma tasvir hosil qilinadigan (1,5 mm dan 30 mm gaça öyiladigan) murakkab va jozibali turi şakllangan. Toşkentlik T. Ayyubxöjayev, A. Tursunboyev, S. Xöjayev, M. Qosimov, N. Ibrohimov, O. Fayzullayev va b., xivalik O. Polvonov, S. Boğbekov va b., qöqonlik A. Abdurahmonov, Q. Haydarov va b., marğilonlik Yu. Ma'rufjonov, U. Ahmedov va b., samarqandlik N. Nazrullayev va b., buxorolik akauka S. va R. Ğafurovlar, Ş. Saidov va b. önlarça xalq ustalari Yo. ö. an'analarini davom ettirib, yangi ohanglar b-n boyitdilar, köplab jamoat binolarini Yo. ö. b-n bezadilar. 40y.larda köpgina jamoat binolari (Badiiy körgazmalar direksiyasi, Muqimiy teatri, Navoiy teatri va b.) uçun Yo. ö. b-n bezatilgan eşik, deraza, panjara, namoyonlar, badiiy buyumlar tayyorlandi. 70y.lardan ustalar tomonidan Yo. ö.dagi naqş mujassamotlari yangi mavzular, yangi bezak turlari b-n boyitib borilmoqda (Xalqlar Döstligi saroyi, Özbekiston xalklari tarixi muzeyi, Özbekiston BA Markaziy körgazmalar zali va b.). Özbekiston mustaqillikka erişgaç, barça sohalarda bölganidek amaliy san'atga, şu jumladan Yo. ö.ni rivojlantirişga ham katta e'tibor b-n qaralmoqda. Tarixiy qadriyatlarni tiklaş, rivojlantiriş, yangi xususiyatlar b-n boyitişga alohida ahamiyat berilmoqda. Xalq ustalari Yo. ö. usul va uslublarini rivojlantirib, köplab barpo qilinayotgan binolarni uşbu usulda bezamoqsalar (Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Buxoriy majmuasi, Xotira maydoni memorial majmuasi, Oliy Majlis binolari va b.).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁҒОЧ ЎЙМАКОРЛИГИ — ўймакорлик тури, бадиий ҳунармандликнинг қад. ва кенг тарқалган соҳаси. Ёғочни кесиб, ўйиб, чизиб, заминни тешиб нақш, бўртма шакллар ҳосил қилиб, ёғоч тахтача ва бўлакларини бирбирига улаб, ёпиштириб (асосан панжарадя) ҳандасий шакллар, ўсимликсимон тасвирлар, ислимий нақшлар ҳосил қилинади. Уста нақшни безатиладиган сиртга ахта воситасида туширади, устидан нақш чизиқлари чизиб чиқилади, сўнг асбоб (искана)лар ёрдамида ўйилади. Ўйишда турли усуллар (паргари, бағдоди) кенг қўлланилади. Ё. ў. кўп меҳнат талаб қиладиган соҳа, унда Ўзбекистонда ўсадиган маҳаллий дарахтлар (қайрағоч, арча, ёнгоқ, тут, ўрик, чинор, тол, терак ва б.)дан фойдаланилади. Ўймакор усталар дарахт ёғочларининг хусусиятларини яхши билишган (дарахт ёғочларининг қуёш нури кўп тушган томони пишиқ, зич толали бўлади). Ёғочлар 6 ойдан 1 йилгача сув (ҳовузлар)да сақланади, сояда қуритилади. Нақш мужассамотида гириҳ, ислимий нақшлар кенг ишлатилади, мустақил равишда гириҳ камдан кам ҳолларда қўлланилади; гириҳ ва ислимий нақшлар уйғунлаштирилиб, рангбаранг жозибали мужассамотлар, намоёнлар яратилади. Безак (нақшлар) яратишда паргардан кўпроқ фойдаланилиши туфайли нақшлар паргари деб аталади. Ёғоч ўймакорлиги. Уста Ортиқ Файзуллаев иш устида. Ё. ў. қадимдан тараққий этган. Қад. Шаркда, антик дунё меъморлигида кенг тарқалган, Европа, Осиё мамлакатларида хилма-хил услублари вужудга келган. Ўзбекистон ҳудудида ҳам қадимдан меъморликда, рўзғор буюмларида кўп қўлланилган. Мовароуннаҳрда ислом дини тарқалгунига қадар ёғоч санамлар тайёрлаш ривож топган. Наршахий «Бухоро тарихи» асарида 8а.да эшиклар ўйма тасвирлар б-н безатилгани ҳақида ёзади. Ёғоч ташқи муҳит таъсирига анча чидамсизлигидан Ё. ў.нинг қад. намуналари сақланмаган. Сакданганларининг энг қад.си 9—12а.ларга мансуб. Қусам ибн Аббос мақбараси бино шарафалари нақшлар б-н безатилган, забарравларида қушлар, афсонавий махлуқларнинг тасвирлари ишланган (Самарканд, 11 — 12а.лар). Бухорода Сайфиддин Боҳарзий мақбарасининг тўсинлари (14а.), Самарқандда Руҳобод мақбараси, Амир Темур мақбараси эшикларига ишланган нақшлар улкан маҳорат самарасидир. Бухородаги Улуғбек мадрасасининг эшиклари қисмларига ёғоч тахтачалардан елимсиз, мих ишлатмай гириҳ нақшлар ҳосил қилинган. 19а.да Хоразм услуби юксакка кўтарилгани Хивадаги Тошҳовли айвонлари, хоналаридаги устунларнинг каллаги, бошаларига ишланган муқарнасларда, эшикларнинг безакларида кўзга ташланади. Ўзбекистон худудида ўзига хос хусусиятлари б-н ажралиб турувчи Тошкент, Хива, Қўқон, Фарғона, Бухоро Ё. ў. шаклланган. Тошкентлик усталар ўйма нақшларда ясси бўртмали, заминсиз чизмани кенг қўллаганлар. Хивада маҳобатли Ё. ў. кенг тарқалган, нақшнинг майдалиги, заминнинг камлиги, ўйноқилиги б-н ажралиб туради, бу ерлик усталар ёғочнинг табиий рангини сақлаб қолганлар, бўямаганлар. Самарқандлик усталар замин ва бўртмани локлаганлар. Қўқон, Фарғонада эшик, устунларни чуқур ясси бўртма нақшлар б-н безаб, нақш юзасига тўкроқ ранг бериб сўнг локлаганлар. Бухоролик усталар ўйма нақшларни олтин, кумуш суви б-н безаганлар, нақш заминини ранглар б-н бўяганлар. 20а.да Ё. ў.нинг заминни ўйиб бир неча қават бўртма тасвир ҳосил қилинадиган (1,5 мм дан 30 мм гача ўйиладиган) мураккаб ва жозибали тури шаклланган. Тошкентлик Т. Айюбхўжаев, А. Турсунбоев, С. Хўжаев, М. Қосимов, Н. Иброҳимов, О. Файзуллаев ва б., хивалик О. Полвонов, С. Боғбеков ва б., қўқонлик А. Абдураҳмонов, Қ. Ҳайдаров ва б., марғилонлик Ю. Маъруфжонов, У. Аҳмедов ва б., самарқандлик Н. Назруллаев ва б., бухоролик акаука С. ва Р. Ғафуровлар, Ш. Саидов ва б. ўнларча халқ усталари Ё. ў. анъаналарини давом эттириб, янги оҳанглар б-н бойитдилар, кўплаб жамоат биноларини Ё. ў. б-н безадилар. 40й.ларда кўпгина жамоат бинолари (Бадиий кўргазмалар дирекцияси, Муқимий театри, Навоий театри ва б.) учун Ё. ў. б-н безатилган эшик, дераза, панжара, намоёнлар, бадиий буюмлар тайёрланди. 70й.лардан усталар томонидан Ё. ў.даги нақш мужассамотлари янги мавзулар, янги безак турлари б-н бойитиб борилмоқда (Халқлар Дўстлиги саройи, Ўзбекистон халклари тарихи музейи, Ўзбекистон БА Марказий кўргазмалар зали ва б.). Ўзбекистон мустақилликка эришгач, барча соҳаларда бўлганидек амалий санъатга, шу жумладан Ё. ў.ни ривожлантиришга ҳам катта эътибор б-н қаралмоқда. Тарихий қадриятларни тиклаш, ривожлантириш, янги хусусиятлар б-н бойитишга алоҳида аҳамият берилмоқда. Халқ усталари Ё. ў. усул ва услубларини ривожлантириб, кўплаб барпо қилинаётган биноларни ушбу усулда безамоқцалар (Темурийлар тарихи давлат музейи, Бухорий мажмуаси, Хотира майдони мемориал мажмуаси, Олий Мажлис бинолари ва б.).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.