Yoğoç plitalar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 81–82-b. — ziyouz.com
Yoğoç plitalar — yoğoç tolasi yoki qipiğiga işlov berib tayerlanadigan materiallar. Yoğoç tolali plitalar — yoğoç (yoki boşqa tolali ösimlik poyasi)ning tolali massasini qolipga quyib, presslab va quritib olinadigan yoğoç materiallar. Asosiy mahalliy xom aşyolar (qurilişga işlatilmaydigan yoğoç, ya'ni ötin, yoğoçga işlov berişda çiqadigan çiqindilar, qoğoz makulatura, somon, ösimlik özaklari) ning köpligi va arzonligi tufayli bunday plitalar köplab işlab çiqariladi. Tolali massa termomexanik, mexanik va kimyoviy mexanik usullarda olinadi. Buning uçun massa nam holatda boğlovçi moddalar qöşilmasdan, quruq holatda tolali massaga 4—8% sintetik smola qöşib tayyorlanadi. Plitalarning xossalarini yaxşilaş uçun ularga parafin, kanifol, sintetik smola, antiseptik moddalar qöşiladi. Ularning suvga çidamliligini oşiriş uçun tola massasiga parafin, smola, moyli emulsiyalar, alyuminiy sulfat qöşiladi. Plitalar quyiş maşinalarida qolillanadi. Plitalarning öta qattiq, çala qattiq, himoyapardozlaşda va izolyatsiyada işlatiladigan xillari bor. Kattik va örtaça qattiq plitalar köp qavatli presslarda 135—180° trada, qattiq hamda öta qattiq plitalar 150— 170° trada «toblanib», massasiga nisbatan 5—7% namlanib presslanadi. Öta qattiq va qattiq plitalarning mustahkamlik çegarasi 50 MN/m2 (500 kgkuç/ sm2) gaça; uz. 1200—3600 mm, eni 1000— 1800 mm, qalinligi 3—8 mm li qilib işlab çiqariladi. Ular turar joy va sanoat binolarida qavatlararo orayopmalar, tom hamda devorlarni issiqlik saqlaydigan qiliş, xonani bezaş va b. uçun işlatiladi. Yoğoç qipiqli plitalar — (yoğoç qipiği)ni boğlovçi moddalar b-n issiklayin presslab olinadigan quriliş va mebelçilik materiali. Bir, uç, beş va köp qatlamli; bir qatlamli yaxlit hamda içi teşikli; ziçligi juda kam (350—450 kg/m3), kam (450— 650 kg/ m3), örtaça (650—800 kg/m3) va yuqori (700—800 kg/m3) xillari bor. Boğlovçi modda sifatida moçevinoformaldegid, fenolformaldegid va b. smola (qatron) lar işlatiladi. Bir qatlamli plitalarda qipiqlarning ölçamlari va boğlovçi moddalar miqdori plitaning butun qalinligi böyiça bir xil böladi. Uç va beş qatlamli plitalarning bir yoki ikkala tomoni içki qatlamiga nisbatan ança mayda qipiq hamda boğlovçi moddalar köproq böladi. Bunday plitalarning sirti silliq va mustahkam böladi. Plitalarning fizikmexanik xossalari hajmiy massasiga, qipiqlarning şakli va ölçamlariga, qatlamlar soniga, boğlovçi moddalar sifatiga boğliq böladi. Bunday plitalar yaxlit yoğoç plitalarga karaganda biologik ta'sirlarga çidamli. Ular mebel sanoatida, qurilişda, xalq xöjaligining boşqa sohalarida işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁҒОЧ ПЛИТАЛАР — ёғоч толаси ёки қипиғига ишлов бериб тайерланадиган материаллар. Ёғоч толали плиталар — ёғоч (ёки бошқа толали ўсимлик пояси)нинг толали массасини қолипга қуйиб, пресслаб ва қуритиб олинадиган ёғоч материаллар. Асосий маҳаллий хом ашёлар (қурилишга ишлатилмайдиган ёғоч, яъни ўтин, ёғочга ишлов беришда чиқадиган чиқиндилар, қоғоз макулатура, сомон, ўсимлик ўзаклари) нинг кўплиги ва арзонлиги туфайли бундай плиталар кўплаб ишлаб чиқарилади. Толали масса термомеханик, механик ва кимёвий механик усулларда олинади. Бунинг учун масса нам ҳолатда боғловчи моддалар қўшилмасдан, қуруқ ҳолатда толали массага 4—8% синтетик смола қўшиб тайёрланади. Плиталарнинг хоссаларини яхшилаш учун уларга парафин, канифоль, синтетик смола, антисептик моддалар қўшилади. Уларнинг сувга чидамлилигини ошириш учун тола массасига парафин, смола, мойли эмульсиялар, алюминий сульфат қўшилади. Плиталар қуйиш машиналарида қолилланади. Плиталарнинг ўта қаттиқ, чала қаттиқ, ҳимояпардозлашда ва изоляцияда ишлатиладиган хиллари бор. Каттик ва ўртача қаттиқ плиталар кўп қаватли прессларда 135—180° трада, қаттиқ ҳамда ўта қаттиқ плиталар 150— 170° трада «тобланиб», массасига нисбатан 5—7% намланиб прессланади. Ўта қаттиқ ва қаттиқ плиталарнинг мустаҳкамлик чегараси 50 МН/м2 (500 кгкуч/ см2) гача; уз. 1200—3600 мм, эни 1000— 1800 мм, қалинлиги 3—8 мм ли қилиб ишлаб чиқарилади. Улар турар жой ва саноат биноларида қаватлараро ораёпмалар, том ҳамда деворларни иссиқлик сақлайдиган қилиш, хонани безаш ва б. учун ишлатилади. Ёғоч қипиқли плиталар — (ёғоч қипиғи)ни боғловчи моддалар б-н иссиклайин пресслаб олинадиган қурилиш ва мебелчилик материали. Бир, уч, беш ва кўп қатламли; бир қатламли яхлит ҳамда ичи тешикли; зичлиги жуда кам (350—450 кг/м3), кам (450— 650 кг/ м3), ўртача (650—800 кг/м3) ва юқори (700—800 кг/м3) хиллари бор. Боғловчи модда сифатида мочевиноформальдегид, фенолформальдегид ва б. смола (қатрон) лар ишлатилади. Бир қатламли плиталарда қипиқларнинг ўлчамлари ва боғловчи моддалар миқдори плитанинг бутун қалинлиги бўйича бир хил бўлади. Уч ва беш қатламли плиталарнинг бир ёки иккала томони ички қатламига нисбатан анча майда қипиқ ҳамда боғловчи моддалар кўпроқ бўлади. Бундай плиталарнинг сирти силлиқ ва мустаҳкам бўлади. Плиталарнинг физикмеханик хоссалари ҳажмий массасига, қипиқларнинг шакли ва ўлчамларига, қатламлар сонига, боғловчи моддалар сифатига боғлиқ бўлади. Бундай плиталар яхлит ёғоч плиталарга караганда биологик таъсирларга чидамли. Улар мебель саноатида, қурилишда, халқ хўжалигининг бошқа соҳаларида ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.