Yoğoçsozlik sanoati
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 85–86-b. — ziyouz.com
Yoğoçsozlik sanoati örmon sanoatining yoğoçga mexanik va kimyoviymexanik işlov beriş, qayta işlaş hamda xom aşyo sifatida öz ehtiyojlari uçun turli yoğoçlardan foydalanadigan tarmoği. Yo. s mahsulotlariga arralangan yoğoç, şpal, faner, yoğoç tösinlar, qurilişda işlatiladigan yoğoç detallar, mebel, yoğoç qipiklaridan va tolalaridan plitalar, parket, eşik, rom, avtomobilsozlik, samolyotsozlik, kemasozlik, vagon qurilişi, q. x. maşinalari uçun xomaki va tayyor detallar, q. x. mahsulotlari uçun qutilar, töqimaçilik sanoatiga ğaltaklar, turli moslamalar, poyabzal qoliplar, asbobuskunalar va ularga ğiloflar, çanği va b. sport anjomlari, gugurt va b. kiradi. Özbekistonda yoğoçsozlik, yoğoçdan turli anjomlar yasaş qadimdan hunarmandlikning rivojlangan turi tarzida mahalliy xom aşyo resurslari b-n çegaralangan holda mavjud bölib kelgan. Yoğoçsozlik yoki duradgorlik (yoğoçni qirqiş, tiliş, yöniş, randalaş, parmalaş), uysozlik, asbobsozlik, aravasozlik, egarsozlik, sandiqsozlik, beşiksozlik, panjarasozlik, öymakorlik singari juda köp tarmoqlardan iborat bölgan. Bu soxada uzoq vaqtgaça kiçik korxonalar, oddiy mebel işlab çiqaradigan artellar, kerakli asbobuskuna b-n ta'minlangan sexlar işlab kelgan. 20a.ning 50—70y.larida Özbekistonda respublikaning yoğoç va yoğoçdan işlangan buyumlarga bölgan ehtiyoji tölaroq ta'minlanişini inobatga olgan holda Yo. s taraqqiy eta boşladi. Quriliş ktlarining duradgorlik sexlari asosida yirik yoğoçsozlik korxonalari taşkil etildi, ularda deraza va eşik, arralangan yoğoç, tösin, parket va b. duradgorlik mahsulotlarini sanoat usulida tayyorlaşga ötildi. Germaniya, Şvetsiya, Italiya va Rossiya maşinasozlik korxonalari b-n xamkorlikda Toşkent duradgorlik buyumlari z-di (1968), «Toşkent» yoğoçsozlik birlaşmasi (1972 y., kuvvati 400 ming m2 rom, 500 ming m2 eşik tavaqalari), Toşkent quyoşdan himoya uskunalari z-di (1974 y., quvvati 400 ming m2), yoğoç çiqindilaridan presslangan quriliş taxtaçalari işlab çiqaradigan zd (1976 y., kuvvati 20 ming m3) işga tuşirilganidan taşqari Şarqiy Sibirda Özbekiston taşkilotlari qaramoğida 11 örmon sanoati (daraxt kesiş) xöjaliklari ham iş yuritdi. Daraxt kesiş xöjaliklarida yiliga 500 ming m3 dan köproq yoğoç va taxta tayyorlanib, respublikaga keltirib turildi. 1978 y.ga kelib Özbekiston Şarqiy Sibirda yoğoç tayyorlaşdan yogoç va taxtani sotib olişga ötdi. Özbekistonda yoğoçsozlik korxonalari sonini va ularning i. ç. kuvvatlarini köpaytiriş işlari uzluksiz davom ettirildi. 1979—1995 y.larda Toşkent, Asaka, Qöqon ş.larida yangi duradgorlik sexlari oçildi. 1991 y.da quyoşdan himoya uskunalari zdida plastmassadan deraza romlari işlab çiqaradigan liniyalar, 1994 y. Toşkentda Markaziy Osiyoda birinçi bölgan «ÖzEllas» gugurt z-di (Özbekiston — Gretsiya qöşma korxonasi; yillik kuvvati 300 mln. kuti gugurt) mahsulot çiqara boşladi. 1995— 2000 y.larda iqtisodiy islohotlar tufayli yoğoçni qayta işlaş sohasidagi barça korxonalar davlat tasarrufidan çikarilib, ular asosida aksiyadorlik, jamoa va xususiy korxonalar taşkil qilindi. Qator viloyatlarda qisqa vaqt içida plastmassa va metalldan har birining quvvatini 10—20 ming m2 bölgan zamonaviy körinişdagi eşik va rom tayyorlaydigan qöşma va xususiy kiçik korxonalar jadal sur'atda taşkil qilindi. Bu mahsulotlarning afzalligi rom va oynalar blok şaklda tayyorlanib, çang, sovuq va şovqinni ötkazmaydi, issiqlikni tejaydi. Özbekistonda Yo. s. tarkibidagi korxonalar yiliga 3 mln. m2 eşik va deraza romlari, 233 ming m2 parket, 1 mln. m uzun ölçovli buyumlar (plintus, qoplamalar va b.), 50 ming m2 quyoşdan himoya uskunalari, 2,5 mln. dona oşik,moşiq, 50 ming m3 taxta va boşqa mahsulot i. ç. kuvvatiga ega (2001). Şuningdek, köpgina jamoa va şirkat xöjaliklari, kuriliş taşkilotlarida arralangan yoğoçga işlov beriş va ğöla yoğoçni tiliş b-n şuğullanadigan korxonalar bor. Respublika xalq xöjaligi va aholining yoğoç — taxtaga bölgan yillik ehtiyoji 10 mln. m3 ga boradi. Yoğoç xom aşyosi taqçilligi tufayli Yo. s.dagi mavjud kuvvatlarning yarmidan foydalanilmokda. Respublikaning yoğoç, taxta, qoğoz, sellyuloza, gugurt va b. bölgan ehtiyojini tölaroq qondiriş, yoğoçni qayta işlaş sanoati korxonalarining xom aşyo bazasi mustaqilligini ta'minlaş uçun respublika Vazirlar Mahkamasi 1994 y. 8 fev.da «Sanoat terakçiligini rivojlantiriş va boşqa tez ösuvçi yoğoçbop daraxtzorlarni barpo etişga oid çoratadbirlar töğrisida» qaror qabul qildi. Qarorda Qoraqalpoğiston Respublikasi va barça viloyatlarda har yili 10 ming ga, 10 y.da 100 ming ga terakzor taşkil etiş, yaqin kelajakda har yili 3 mln. m3 sanoatbop va quriliş yoğoçi tayyorlaş rejalaştirilgan. Xorijiy mamlakatlardan Rossiya, AQŞ, Şvetsiya, Finlyandiya, Norvegiya va Kanada kabi mamlakatlar iqtisodiyotida Yo. s. muhim örinda turadi. Bu mamlakatlardan örmon resurslari kam bölgan davlatlarga yoğoç va yoğoç mahsulotlari eksport qilinadi. Germaniya va Fransiyada ham Yo. s. rivoj topgan. Mirhamid Törayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁҒОЧСОЗЛИК САНОАТИ ўрмон саноатининг ёғочга механик ва кимёвиймеханик ишлов бериш, қайта ишлаш ҳамда хом ашё сифатида ўз эҳтиёжлари учун турли ёғочлардан фойдаланадиган тармоғи. Ё. с маҳсулотларига арраланган ёғоч, шпал, фанер, ёғоч тўсинлар, қурилишда ишлатиладиган ёғоч деталлар, мебель, ёғоч қипикларидан ва толаларидан плиталар, паркет, эшик, ром, автомобилсозлик, самолётсозлик, кемасозлик, вагон қурилиши, қ. х. машиналари учун хомаки ва тайёр деталлар, қ. х. маҳсулотлари учун қутилар, тўқимачилик саноатига ғалтаклар, турли мосламалар, пойабзал қолиплар, асбобускуналар ва уларга ғилофлар, чанғи ва б. спорт анжомлари, гугурт ва б. киради. Ўзбекистонда ёғочсозлик, ёғочдан турли анжомлар ясаш қадимдан ҳунармандликнинг ривожланган тури тарзида маҳаллий хом ашё ресурслари б-н чегараланган ҳолда мавжуд бўлиб келган. Ёғочсозлик ёки дурадгорлик (ёғочни қирқиш, тилиш, йўниш, рандалаш, пармалаш), уйсозлик, асбобсозлик, аравасозлик, эгарсозлик, сандиқсозлик, бешиксозлик, панжарасозлик, ўймакорлик сингари жуда кўп тармоқлардан иборат бўлган. Бу сохада узоқ вақтгача кичик корхоналар, оддий мебель ишлаб чиқарадиган артеллар, керакли асбобускуна б-н таъминланган цехлар ишлаб келган. 20а.нинг 50—70й.ларида Ўзбекистонда республиканинг ёғоч ва ёғочдан ишланган буюмларга бўлган эҳтиёжи тўлароқ таъминланишини инобатга олган ҳолда Ё. с тараққий эта бошлади. Қурилиш ктларининг дурадгорлик цехлари асосида йирик ёғочсозлик корхоналари ташкил этилди, уларда дераза ва эшик, арраланган ёғоч, тўсин, паркет ва б. дурадгорлик маҳсулотларини саноат усулида тайёрлашга ўтилди. Германия, Швеция, Италия ва Россия машинасозлик корхоналари б-н хамкорликда Тошкент дурадгорлик буюмлари з-ди (1968), «Тошкент» ёғочсозлик бирлашмаси (1972 й., куввати 400 минг м2 ром, 500 минг м2 эшик тавақалари), Тошкент қуёшдан ҳимоя ускуналари з-ди (1974 й., қуввати 400 минг м2), ёғоч чиқиндиларидан прессланган қурилиш тахтачалари ишлаб чиқарадиган зд (1976 й., куввати 20 минг м3) ишга туширилганидан ташқари Шарқий Сибирда Ўзбекистон ташкилотлари қарамоғида 11 ўрмон саноати (дарахт кесиш) хўжаликлари ҳам иш юритди. Дарахт кесиш хўжаликларида йилига 500 минг м3 дан кўпроқ ёғоч ва тахта тайёрланиб, республикага келтириб турилди. 1978 й.га келиб Ўзбекистон Шарқий Сибирда ёғоч тайёрлашдан ёгоч ва тахтани сотиб олишга ўтди. Ўзбекистонда ёғочсозлик корхоналари сонини ва уларнинг и. ч. кувватларини кўпайтириш ишлари узлуксиз давом эттирилди. 1979—1995 й.ларда Тошкент, Асака, Қўқон ш.ларида янги дурадгорлик цехлари очилди. 1991 й.да қуёшдан ҳимоя ускуналари здида пластмассадан дераза ромлари ишлаб чиқарадиган линиялар, 1994 й. Тошкентда Марказий Осиёда биринчи бўлган «ЎзЭллас» гугурт з-ди (Ўзбекистон — Греция қўшма корхонаси; йиллик куввати 300 млн. кути гугурт) маҳсулот чиқара бошлади. 1995— 2000 й.ларда иқтисодий ислоҳотлар туфайли ёғочни қайта ишлаш соҳасидаги барча корхоналар давлат тасарруфидан чикарилиб, улар асосида акциядорлик, жамоа ва хусусий корхоналар ташкил қилинди. Қатор вилоятларда қисқа вақт ичида пластмасса ва металлдан ҳар бирининг қувватини 10—20 минг м2 бўлган замонавий кўринишдаги эшик ва ром тайёрлайдиган қўшма ва хусусий кичик корхоналар жадал суръатда ташкил қилинди. Бу маҳсулотларнинг афзаллиги ром ва ойналар блок шаклда тайёрланиб, чанг, совуқ ва шовқинни ўтказмайди, иссиқликни тежайди. Ўзбекистонда Ё. с. таркибидаги корхоналар йилига 3 млн. м2 эшик ва дераза ромлари, 233 минг м2 паркет, 1 млн. м узун ўлчовли буюмлар (плинтус, қопламалар ва б.), 50 минг м2 қуёшдан ҳимоя ускуналари, 2,5 млн. дона ошик,мошиқ, 50 минг м3 тахта ва бошқа маҳсулот и. ч. кувватига эга (2001). Шунингдек, кўпгина жамоа ва ширкат хўжаликлари, курилиш ташкилотларида арраланган ёғочга ишлов бериш ва ғўла ёғочни тилиш б-н шуғулланадиган корхоналар бор. Республика халқ хўжалиги ва аҳолининг ёғоч — тахтага бўлган йиллик эҳтиёжи 10 млн. м3 га боради. Ёғоч хом ашёси тақчиллиги туфайли Ё. с.даги мавжуд кувватларнинг ярмидан фойдаланилмокда. Республиканинг ёғоч, тахта, қоғоз, целлюлоза, гугурт ва б. бўлган эҳтиёжини тўлароқ қондириш, ёғочни қайта ишлаш саноати корхоналарининг хом ашё базаси мустақиллигини таъминлаш учун республика Вазирлар Маҳкамаси 1994 й. 8 фев.да «Саноат теракчилигини ривожлантириш ва бошқа тез ўсувчи ёғочбоп дарахтзорларни барпо этишга оид чоратадбирлар тўғрисида» қарор қабул қилди. Қарорда Қорақалпоғистон Республикаси ва барча вилоятларда ҳар йили 10 минг га, 10 й.да 100 минг га теракзор ташкил этиш, яқин келажакда ҳар йили 3 млн. м3 саноатбоп ва қурилиш ёғочи тайёрлаш режалаштирилган. Хорижий мамлакатлардан Россия, АҚШ, Швеция, Финляндия, Норвегия ва Канада каби мамлакатлар иқтисодиётида Ё. с. муҳим ўринда туради. Бу мамлакатлардан ўрмон ресурслари кам бўлган давлатларга ёғоч ва ёғоч маҳсулотлари экспорт қилинади. Германия ва Францияда ҳам Ё. с. ривож топган. Мирҳамид Тўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.