Yomğir çuvalçanglari
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 18–19-b. — ziyouz.com
Yomğir çuvalçanglari YOMĞIR ÇUVALÇANGLARI, yer çuvalçanglari — kam tukli halqalilar sinfiga mansub çuvalçanglar bir neça oilasining umumiy nomi. Tanasining uzunligi bir neça sm dan tropik turlari 2,5 m gaça. Özbekistonda uçraydigan turlari 15—20 sm dan oşmaydi. Tanasidagi halqalar soni 80 dan 450 gaça. Har bir halqasida 4 juftdan yoki undan köproq tuk bor. Tuklar Yo.ç. örmalaganida tayanç böladi. Maxsus sezgi organlari rivojlanmagan, biroq terisida juda köp sezgir hujayralari bor. Terisi orqali nafas oladi. Qon aylaniş sistemasi tutaş, yuragi bölmaydi. Qoni qizil, uning tarkibida gemoglobin bor. Nerv sistemasi bitta halqum usti nerv tugunidan va qorin nerv zanjirini hosil qiluvçi birmunça mayda qorin nerv tugunlaridan iborat. Çiriyotgan organik qoldiklar b-n oziklanadi. Tuprokda yaşaydi, yomğirdan söng tuproq yuzasiga çiqqanligi sababli «Yo.ç.» nomini olgan. Germafrodit, tuxumini pillaga qöyadi. Yo. ç. in qazib tuproqni yumşatadi, uning çuqur qatlamlariga havo ötişi va suv şimilişiga imkon beradi; tuproq qatlamlarini aralaştiradi; ösimlik qoldiklari çirişini tezlaştiradi; tuproqni gumusga boyitib, unumdor qiladi. Yo. ç. aralaşörmon, örmonçöl va qora tuprokli nam iklimli mintaqalarda ayniqsa köp (1 m2 tuproqda 300 dan ortiq) böladi. Yo. ç. Örta Osiyo mintaqasida asosan ariklar yaqinida, suğoriladigan nam tuprokli yerlarda uçraydi. Yo. ç.ning 1500 ga yaqin, jumladan Özbekistonda 20 dan ortiq turi ma'lum. Suğoriladigan yerlarda Nicodrilus caliginosus, Oxtolasium lacteum keng tarqalgan. Ayrim Yo. ç. biologik gumus oliş maqsadida köpaytiriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁМҒИР ЧУВАЛЧАНГЛАРИ, ер чувалчанглари — кам тукли ҳалқалилар синфига мансуб чувалчанглар бир неча оиласининг умумий номи. Танасининг узунлиги бир неча см дан тропик турлари 2,5 м гача. Ўзбекистонда учрайдиган турлари 15—20 см дан ошмайди. Танасидаги ҳалқалар сони 80 дан 450 гача. Ҳар бир ҳалқасида 4 жуфтдан ёки ундан кўпроқ тук бор. Туклар Ё.ч. ўрмалаганида таянч бўлади. Махсус сезги органлари ривожланмаган, бироқ терисида жуда кўп сезгир ҳужайралари бор. Териси орқали нафас олади. Қон айланиш системаси туташ, юраги бўлмайди. Қони қизил, унинг таркибида гемоглобин бор. Нерв системаси битта ҳалқум усти нерв тугунидан ва қорин нерв занжирини ҳосил қилувчи бирмунча майда қорин нерв тугунларидан иборат. Чириётган органик қолдиклар б-н озикланади. Тупрокда яшайди, ёмғирдан сўнг тупроқ юзасига чиққанлиги сабабли «Ё.ч.» номини олган. Гермафродит, тухумини пиллага қўяди. Ё. ч. ин қазиб тупроқни юмшатади, унинг чуқур қатламларига ҳаво ўтиши ва сув шимилишига имкон беради; тупроқ қатламларини аралаштиради; ўсимлик қолдиклари чиришини тезлаштиради; тупроқни гумусга бойитиб, унумдор қилади. Ё. ч. аралашўрмон, ўрмончўл ва қора тупрокли нам иклимли минтақаларда айниқса кўп (1 м2 тупроқда 300 дан ортиқ) бўлади. Ё. ч. Ўрта Осиё минтақасида асосан ариклар яқинида, суғориладиган нам тупрокли ерларда учрайди. Ё. ч.нинг 1500 га яқин, жумладан Ўзбекистонда 20 дан ортиқ тури маълум. Суғориладиган ерларда Nicodrilus caliginosus, Oxtolasium lacteum кенг тарқалган. Айрим Ё. ч. биологик гумус олиш мақсадида кўпайтирилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.