Yomğirlatib suğoriş

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 19–20-b. — ziyouz.com

Yomğirlatib suğoriş q.x. ekinlariga suvni yomğir şaklida beriş usuli; sun'iy yomğir hosil qilişda köçma yoki köçmas yomğirlatiş maşinalari va qurilmalari işlatiladi. Yo.s. böyiça tadqiqotlar bir neça mamlakatlarda 19a.da ötkazilgan, 20a. boşlaridan i.ç.da qöllanila boşladi. Köpgina çet mamlakatlarda (AQŞ, Italiya, Germaniya, Vengriya, Bolgariya., Çexiya va b.) Yo.s. keng miqyosda qöllaniladi. Qozoğistonda va Qirğizistonda ekin maydonlarining katta kismi şu usulda suğoriladi. Yo.s. ayniqsa namlaniş beqaror bölgan maydonlarda sabzavot, yemxaşak, ğalla, texnika ekinlari, meva va rezavorlar yetiştirişda köp qöllaniladi. Suğorma dehqonçilik zonasida çuçuk va qisman minerallaşgan grunt suvlari yer yuzasiga yaqin joylaşgan ötloqi va bözötloqi tuproqlarda hamda suv ötkaziş qobiliyati yuqori bölgan tuproklarda Yo.s. qöllaniladi. Egatlar orqali yoki tuproq sirtidan suğorişning boşqa turlariga qaraganda Yo.s. qator afzalliklarga ega: ösimlik rivoji uçun qulay şaroit yaratadi, faqat tuproq namini oşiribgina qolmay, qavoning yer yuzasiga yondoş qatlamida ham namlikni köpaytiradi, havo haroratini pasaytirib, buğlaniş va ösimlik transpiratsiyasi sarfini kamaytiradi. Yo. s ösimlikdagi çangni yuvib, ularning nafas olişini, organik moddalar töplanişini kuçaytiradi, ösimlik rivojlanişini yaxşilaydi, barça fiziologik jarayonlarni faollaştiradi. Yo.s. relyefi murakkab hamda suv ötkazuvçanligi yuqori bölgan jinslarda joylaşgan yerlarda, tuproq qatlami yupqa joylarda, suvni oqizib suğoriş katta hajmdagi tuproq tekislaş işlarini talab etadigan yoki suv filtratsiyasi sarfi katta bölgan dalalarda ösimlik uçun qulay namlikni saqlaşga imkoniyat yaratadi. Yo.s.da muvaqqat suğoriş şoxobçalariga ehtiyoj qolmaydi, natijada yer maydonida tölaroq foydalaniladi. Yo.s.da oqizib suğorişga nisbatan grunt suvlari yer yuzasiga yaqin (1—2 m) çuqurlikda joylaşgan ötloqi tuproqlarda suğoriş normasi 1,5—2,0 marta, tipik sur tuproklarda 15—20% ga kamayadi. Yo.s. suvni sarflaşda tejamkorlik ta'minlaş b-n birga suv b-n birga öğit berişga imkon beradi, mehnat unumdorligini oşiradi. DDAYUOM markali bitta yomğirlatiş maşinasi sutkasiga 8—10 ga yerni suğorib, 12—15 suvçining işini bajaradi. Yo.s.ni galla—ğöza—beda almaşlab ekiş kompleksiga kiruvçi beda, jöxori, sudanöt va ş.k. ösimliklar ekilgan maydonlarda ham qöllaş mumkin. Yo.s. samarasi asosan suv tomçilarining jadalligi va ölçamlariga boğliq. Tomçilar diametri 1,5—2,0 mm atrofida, yomğir jadalligi tuproqning suv ötkaziş qobiliyatidan kiçik bölganda suğorişda yaxşi sifatga erişiş mumkin. Muayyan şaroit uçun bu körsatkiçlar, odatda, tajriba yöli b-n aniqlanadi. Mexanik tarkibi oğir bölgan (mas, tipik sur) tuproq şaroitida yomgir tezligi min.ga 0,1 dan 0.2 mm gaça, ötloqiallyuvial, ötloqibotqoqi tuproklarda 0,25—0,3 mm, örta va yengil tuproklarda 0,3—0,4 mm ni taşkil etadi. Suğoriladigan maydonda suvning bir tekis tarqalişini, kölob va oqim hosil bölmasligini ta'minlaş lozim. Yo.s. uçun dare, kanal va b. suv manbalaridan foydalaniş mumkin. Suv keltirgiç (kanallar, doimiy suv quvurlari) va tarqatgiç (oçiq, yopiq va aralaş) tarmoklari orqali suğoriladigan uçastkadagi yomğirlatiş maşinalari va qurilmalariga beriladi. Yo. s. usuli qöllanilganda suv keltirgiç va tarqatgiç tarmoklarni joylaştirişda suğoriladigan uçastka şakli mumkin qadar töğri burçakli bölişi, uning kengligi yomğirlatiş maşinasining qanoti uzunligidan 2 marta katta bölişi kerak. Ariq va suv quvurlari birbiriga parallel joylaştiriladi.

Ad.: Sattarov F.M.,Mednis M. N., Sostoyaniya i perspektivi mexanizatsii i avtomatizatsii poliva xlopçatnika, T., 1976; Ahmedov X. A., Suğoriş melioratsiyasi, T., 1977.

Maşarif Boqiyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЁМҒИРЛАТИБ СУҒОРИШ қ.х. экинларига сувни ёмғир шаклида бериш усули; сунъий ёмғир ҳосил қилишда кўчма ёки кўчмас ёмғирлатиш машиналари ва қурилмалари ишлатилади. Ё.с. бўйича тадқиқотлар бир неча мамлакатларда 19а.да ўтказилган, 20а. бошларидан и.ч.да қўлланила бошлади. Кўпгина чет мамлакатларда (АҚШ, Италия, Германия, Венгрия, Болгария., Чехия ва б.) Ё.с. кенг миқёсда қўлланилади. Қозоғистонда ва Қирғизистонда экин майдонларининг катта кисми шу усулда суғорилади. Ё.с. айниқса намланиш беқарор бўлган майдонларда сабзавот, емхашак, ғалла, техника экинлари, мева ва резаворлар етиштиришда кўп қўлланилади. Суғорма деҳқончилик зонасида чучук ва қисман минераллашган грунт сувлари ер юзасига яқин жойлашган ўтлоқи ва бўзўтлоқи тупроқларда ҳамда сув ўтказиш қобилияти юқори бўлган тупрокларда Ё.с. қўлланилади. Эгатлар орқали ёки тупроқ сиртидан суғоришнинг бошқа турларига қараганда Ё.с. қатор афзалликларга эга: ўсимлик ривожи учун қулай шароит яратади, фақат тупроқ намини оширибгина қолмай, қавонинг ер юзасига ёндош қатламида ҳам намликни кўпайтиради, ҳаво ҳароратини пасайтириб, буғланиш ва ўсимлик транспирацияси сарфини камайтиради. Ё. с ўсимликдаги чангни ювиб, уларнинг нафас олишини, органик моддалар тўпланишини кучайтиради, ўсимлик ривожланишини яхшилайди, барча физиологик жараёнларни фаоллаштиради. Ё.с. рельефи мураккаб ҳамда сув ўтказувчанлиги юқори бўлган жинсларда жойлашган ерларда, тупроқ қатлами юпқа жойларда, сувни оқизиб суғориш катта ҳажмдаги тупроқ текислаш ишларини талаб этадиган ёки сув фильтрацияси сарфи катта бўлган далаларда ўсимлик учун қулай намликни сақлашга имконият яратади. Ё.с.да муваққат суғориш шохобчаларига эҳтиёж қолмайди, натижада ер майдонида тўлароқ фойдаланилади. Ё.с.да оқизиб суғоришга нисбатан грунт сувлари ер юзасига яқин (1—2 м) чуқурликда жойлашган ўтлоқи тупроқларда суғориш нормаси 1,5—2,0 марта, типик сур тупрокларда 15—20% га камаяди. Ё.с. сувни сарфлашда тежамкорлик таъминлаш б-н бирга сув б-н бирга ўғит беришга имкон беради, меҳнат унумдорлигини оширади. ДДАЮОМ маркали битта ёмғирлатиш машинаси суткасига 8—10 га ерни суғориб, 12—15 сувчининг ишини бажаради. Ё.с.ни галла—ғўза—беда алмашлаб экиш комплексига кирувчи беда, жўхори, суданўт ва ш.к. ўсимликлар экилган майдонларда ҳам қўллаш мумкин. Ё.с. самараси асосан сув томчиларининг жадаллиги ва ўлчамларига боғлиқ. Томчилар диаметри 1,5—2,0 мм атрофида, ёмғир жадаллиги тупроқнинг сув ўтказиш қобилиятидан кичик бўлганда суғоришда яхши сифатга эришиш мумкин. Муайян шароит учун бу кўрсаткичлар, одатда, тажриба йўли б-н аниқланади. Механик таркиби оғир бўлган (мас, типик сур) тупроқ шароитида ёмгир тезлиги мин.га 0,1 дан 0.2 мм гача, ўтлоқиаллювиал, ўтлоқиботқоқи тупрокларда 0,25—0,3 мм, ўрта ва енгил тупрокларда 0,3—0,4 мм ни ташкил этади. Суғориладиган майдонда сувнинг бир текис тарқалишини, кўлоб ва оқим ҳосил бўлмаслигини таъминлаш лозим. Ё.с. учун даре, канал ва б. сув манбаларидан фойдаланиш мумкин. Сув келтиргич (каналлар, доимий сув қувурлари) ва тарқатгич (очиқ, ёпиқ ва аралаш) тармоклари орқали суғориладиган участкадаги ёмғирлатиш машиналари ва қурилмаларига берилади. Ё. с. усули қўлланилганда сув келтиргич ва тарқатгич тармокларни жойлаштиришда суғориладиган участка шакли мумкин қадар тўғри бурчакли бўлиши, унинг кенглиги ёмғирлатиш машинасининг қаноти узунлигидан 2 марта катта бўлиши керак. Ариқ ва сув қувурлари бирбирига параллел жойлаштирилади.

Ад.: Саттаров Ф.М.,Меднис М. Н., Состояния и перспективы механизации и автоматизации полива хлопчатника, Т., 1976; Аҳмедов X. А., Суғориш мелиорацияси, Т., 1977.

Машариф Боқиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.