Yonğoq
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 26–27-b. — ziyouz.com
Yonğoq (Juglans regia L.) — yonğoqdoşlar oilasiga mansub daraxtlar turi, yonğoqmevali daraxt. Yovvoyi holda Kiçik Osiyo, Bolqon yarim oroli, Kavkaz, Eron, Xitoy, Koreya ya. o., Afğonistonda ösadi. Örta Osiyo toğlarida tabiiy yonğoqzorlar köp. Jahondagi köpgina mamlakatlarda ekma yonğoqzorlar barpo qilingan. Yo. Özbekistonning toğli zonalarida va deyarli barça suğoriladigan mintaqalarida östiriladi. Böyi 15— 30 m, yöğonligi 1,5—2 m gaça boradi. Şoxşabbasi qalin, keng şarsimon yoki qubbasimon, ildiz tarmoği baquvvat, 4 m va undan ortiq çuqurlikka boradi. Bargi yirik (20—40 sm), 5—11 bargçalardan tuzilgan murakkab barg, huşböy (efir moyli). Guli bir uyli, ayrim jinsli, çangçisi (otalik guli) — kuçalasi ötgan yilgi novdada tödatöda, uruğçisi (onalik guli) yangi novda uçida va barg qöltiğida bitta yoki 2—3 tadan, ayrim navlarida 5—10 donadan şingil şaklida joylaşadi. Mevasi — yonğoq, dumaloq yoki çöziqroq, pöçoği qattiq, yumşoq, ğalvirak tuzilişga ega. Bir dona yonğoği 5—23 g atrofida (mağzi 40—75%). 150—200 yil xrsil beradi, 300—400 yil yaşaydi. Yo. yoruğsevar ösimlik. Yer osti suvlari yuza bölmagan, lekin nami yetarli, karbonatli, qumoq, şağalli tuproklarda yaxşi usadi. Vegetatsiya davri 165 — 210 kun. Apr.— mayda gullaydi, mevasi sent.— okt. da pişadi. Yonğoqzorlardan 30—50 s/ ga hosil oliş mumkin. Yo. bargi, pösti, pöstloğida katta miqdorda oşlovçi moddalar, mağzi tarkibida 45— 72% yoğ, 8—21% oqsil, 20% uglevodlar, vitamin V, S, provitamin A va b. moddalar bor. Yo. asalli ösimliklardan hisoblanadi. Yo. mağzi yeyiladi va qandolatçilikda, bargi va meva qobiği esa tibbiyot va parfyumeriyada işlatiladi; mağiz moyidan oziqovqat sifatida, lok tayyorlaşda, yuqori sifatli sovun, bosmaxona siyohi va tuş olişda, yoğoçi va ğuddasidan mebel, maşinasozlik sanoatida foydalaniladi. Bargi, pöstloği va mevasining yaşil qobiğidan gazmol, jun, gilam tayyorlaşda işlatiladigan böyoqlar, oşlovçi moddalar (vitamin konsentratlari) tayyorlanadi. Ihota va agroörmon melioratsiya daraxtzorlari barpo etişda, manzarali boğdorçilikda ahamiyati katta. Yo., asosan, yonğoğidan va payvandlaş yöli b-n köpaytiriladi. Payvand qilingan daraxti ertaroq (4—6 yili), yonğoğidan ösgan köçatlar 6—10yilda hosilga kiradi. Tönkasidan çiqqan yangi novdalar ham yaxşi ösib, 3—4yili hosil beradi. Köçati 10x10 yoki 12x12 m oraliqda ötqaziladi. Yonğoqzorlar har yili gektariga 120 kg azot, 60—90 kg fosfor hisobidan har 3 yilda bir marta gektariga 30—40 t hisobidan göng b-n öğitlanadi. Navlari. R. R. Şreder nomidagi Boğdorçilik, uzumçilik va vinoçilik i. t. intining Böstonliq (Xumson) filialida Yo.ning köpgina navlari yaratilgan. Özbekistonda asosan quyidagi navlari ekiladi. Böstonliq — daraxti bal. 16 m gaça boradi. Mevasi yirik (13,3 g), tuxum şaklida, pöçoği oç sariq, yupqa. Mağzi pöçoğidan oson ajraladi. Mağzi çiqişi 48,6%. Tarkibida 68,8% yoğ va 2,2% qand bor. Ğalvirak (yupqa pöçoq) — daraxti 16 m gaça. Mevasi örtaça (9—9,5 g), tuxum şaklida, pöçoği oqişsariq, yupqa. Mağzi pöçoğidan oson ajraladi, tarkibida 68,8% yoğ va 3% qand bor. Antiqa — daraxti 9 m gaça, guli oldinmakeyin oçiladi, erta köklamda gullaydi, lekin yoz oylarida ham qayta gullaşi mumkin. Dastlab tukkan hosili sent. oxirlarida, sönggisi dastlabkisidan 6—7 kun keyin pişadi. Mevasi örtaça (10—10,5 g), yassiyumaloq, pöçoği oqişsariq. Mağzi pöçoğidan yaxşi ajraladi, tarkibida 67,1 % yoğ va 3% qand bor. Özbekistonda Yo.ning yana Konsoy, Pioner, Vatan, Yubiley, Dörmon1, Dörmon2 va b. navlari östiriladi. Asosiy zararkunandalari: yonğoq qurti, yonğoq galla kanasi, barg örovçilar. Ularga qarşi kuraşda insektitsidlar, 0,5% li ohakoltingugurt qaynatmasi va b. qöllaniladi.
Ad.: Töyçiyev M., Yonğoq, T., 1971; Kamolov Ş., Özbekistonning tabiiy yonğoqzorlari, T., 1971.
Abduşukur Xonazarov, Rixsivoy Jörayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁНҒОҚ (Juglans regia L.) — ёнғоқдошлар оиласига мансуб дарахтлар тури, ёнғоқмевали дарахт. Ёввойи ҳолда Кичик Осиё, Болқон ярим ороли, Кавказ, Эрон, Хитой, Корея я. о., Афғонистонда ўсади. Ўрта Осиё тоғларида табиий ёнғоқзорлар кўп. Жаҳондаги кўпгина мамлакатларда экма ёнғоқзорлар барпо қилинган. Ё. Ўзбекистоннинг тоғли зоналарида ва деярли барча суғориладиган минтақаларида ўстирилади. Бўйи 15— 30 м, йўғонлиги 1,5—2 м гача боради. Шохшаббаси қалин, кенг шарсимон ёки қуббасимон, илдиз тармоғи бақувват, 4 м ва ундан ортиқ чуқурликка боради. Барги йирик (20—40 см), 5—11 баргчалардан тузилган мураккаб барг, ҳушбўй (эфир мойли). Гули бир уйли, айрим жинсли, чангчиси (оталик гули) — кучаласи ўтган йилги новдада тўдатўда, уруғчиси (оналик гули) янги новда учида ва барг қўлтиғида битта ёки 2—3 тадан, айрим навларида 5—10 донадан шингил шаклида жойлашади. Меваси — ёнғоқ, думалоқ ёки чўзиқроқ, пўчоғи қаттиқ, юмшоқ, ғалвирак тузилишга эга. Бир дона ёнғоғи 5—23 г атрофида (мағзи 40—75%). 150—200 йил хрсил беради, 300—400 йил яшайди. Ё. ёруғсевар ўсимлик. Ер ости сувлари юза бўлмаган, лекин нами етарли, карбонатли, қумоқ, шағалли тупрокларда яхши усади. Вегетация даври 165 — 210 кун. Апр.— майда гуллайди, меваси сент.— окт. да пишади. Ёнғоқзорлардан 30—50 ц/ га ҳосил олиш мумкин. Ё. барги, пўсти, пўстлоғида катта миқдорда ошловчи моддалар, мағзи таркибида 45— 72% ёғ, 8—21% оқсил, 20% углеводлар, витамин В, С, провитамин А ва б. моддалар бор. Ё. асалли ўсимликлардан ҳисобланади. Ё. мағзи ейилади ва қандолатчиликда, барги ва мева қобиғи эса тиббиёт ва парфюмерияда ишлатилади; мағиз мойидан озиқовқат сифатида, лок тайёрлашда, юқори сифатли совун, босмахона сиёҳи ва тушь олишда, ёғочи ва ғуддасидан мебель, машинасозлик саноатида фойдаланилади. Барги, пўстлоғи ва мевасининг яшил қобиғидан газмол, жун, гилам тайёрлашда ишлатиладиган бўёқлар, ошловчи моддалар (витамин концентратлари) тайёрланади. Иҳота ва агроўрмон мелиорация дарахтзорлари барпо этишда, манзарали боғдорчиликда аҳамияти катта. Ё., асосан, ёнғоғидан ва пайвандлаш йўли б-н кўпайтирилади. Пайванд қилинган дарахти эртароқ (4—6 йили), ёнғоғидан ўсган кўчатлар 6—10йилда ҳосилга киради. Тўнкасидан чиққан янги новдалар ҳам яхши ўсиб, 3—4йили ҳосил беради. Кўчати 10x10 ёки 12x12 м оралиқда ўтқазилади. Ёнғоқзорлар ҳар йили гектарига 120 кг азот, 60—90 кг фосфор ҳисобидан ҳар 3 йилда бир марта гектарига 30—40 т ҳисобидан гўнг б-н ўғитланади. Навлари. Р. Р. Шредер номидаги Боғдорчилик, узумчилик ва виночилик и. т. интининг Бўстонлиқ (Хумсон) филиалида Ё.нинг кўпгина навлари яратилган. Ўзбекистонда асосан қуйидаги навлари экилади. Бўстонлиқ — дарахти бал. 16 м гача боради. Меваси йирик (13,3 г), тухум шаклида, пўчоғи оч сариқ, юпқа. Мағзи пўчоғидан осон ажралади. Мағзи чиқиши 48,6%. Таркибида 68,8% ёғ ва 2,2% қанд бор. Ғалвирак (юпқа пўчоқ) — дарахти 16 м гача. Меваси ўртача (9—9,5 г), тухум шаклида, пўчоғи оқишсариқ, юпқа. Мағзи пўчоғидан осон ажралади, таркибида 68,8% ёғ ва 3% қанд бор. Антиқа — дарахти 9 м гача, гули олдинмакейин очилади, эрта кўкламда гуллайди, лекин ёз ойларида ҳам қайта гуллаши мумкин. Дастлаб туккан ҳосили сент. охирларида, сўнггиси дастлабкисидан 6—7 кун кейин пишади. Меваси ўртача (10—10,5 г), яссиюмалоқ, пўчоғи оқишсариқ. Мағзи пўчоғидан яхши ажралади, таркибида 67,1 % ёғ ва 3% қанд бор. Ўзбекистонда Ё.нинг яна Консой, Пионер, Ватан, Юбилей, Дўрмон1, Дўрмон2 ва б. навлари ўстирилади. Асосий зараркунандалари: ёнғоқ қурти, ёнғоқ галла канаси, барг ўровчилар. Уларга қарши курашда инсектицидлар, 0,5% ли оҳаколтингугурт қайнатмаси ва б. қўлланилади.
Ад.: Тўйчиев М., Ёнғоқ, Т., 1971; Камолов Ш., Ўзбекистоннинг табиий ёнғоқзорлари, Т., 1971.
Абдушукур Хоназаров, Рихсивой Жўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.