Yonuvçi slanetsiar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 24–25-b. — ziyouz.com
Yonuvçi slanetsiar qagtiq kaustobiolitlar guruhiga mansub foydali qazilma. Tarkibi organik (massasining 10—30 dan 50—70% gaçasi sapropel yoki gumussapropel) va mineral (gilli, kremniyli va b.) qismlardan iborat. Quruq haydalganda köp miqdorda kimyo mahsulotlari manbai hisoblangan slanets moyi, yonuvçi gazlar va smola suvi olinadi. Yo. s, asosan, kalsit, dolomit, gidroslyudalar, montmorillonit, kaolinit hamda 10—30% organik birikmalardan tuzilgan. Suv kökatlari va gumuslarning miqdoriga qarab sapropelitli hamda gumitsapropelitlilarga bölinadi. Sapropelitli Yo. s. gumitsapropelitlilardan tarkibida vodorodning köpligi (8—10%) va gumin kislotalarning kamligi (0,5%) b-n farq qiladi. Smola 30% gaça böladi va issiklik beriş quvvati 3500—4000 kkal/kg gaça. Yo. s hosil bölişiga köra dengiz, laguna va köl sapropelitlariga bölinadi, tarkibiga qarab esa gil, karbonat, kremniyli bölişi mumkin. Yo. s. paleozoy, mezozoy va kaynozoyning hamma geologik sistemalari yotqiziklarida mavjud. Tektonik jihatdan qaraganda Yo. s. asosan platformalarda, kamroq geosinklinal oblastlarda tarqalgan. Yer şarida Yo. s.ning umumiy potensial resurslari 450 trln. t deb baholanadi, şundan 431 trln. t. A K Şlya. Özbekistonda Yo. s. Boysun va Yakkaboğda topilgan. Eng yirik konlari Estoniya, Belorussiya, Rossiya (şimğarbi), Ukraina (Boltiş), Qozoğiston, AQŞ (Kolorado, Yuta, Vayoming), Kanada, Xitoy, Braziliya, Angliya va b. davlatlarda bor. Yo. sdan sanoatda moy va gaz olişda qamda qattiq yoqilği sifatida, slanetsli smolalardan kimyoviy xom aşyo (fenol, plastifikator, ixtiol va b. olinadi), çiqindisi (kuli)dan quriliş materiali (sement va b.) sifatida foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁНУВЧИ СЛАНЕЦИАР қагтиқ каустобиолитлар гуруҳига мансуб фойдали қазилма. Таркиби органик (массасининг 10—30 дан 50—70% гачаси сапропель ёки гумуссапропель) ва минерал (гилли, кремнийли ва б.) қисмлардан иборат. Қуруқ ҳайдалганда кўп миқдорда кимё маҳсулотлари манбаи ҳисобланган сланец мойи, ёнувчи газлар ва смола суви олинади. Ё. с, асосан, кальцит, доломит, гидрослюдалар, монтмориллонит, каолинит ҳамда 10—30% органик бирикмалардан тузилган. Сув кўкатлари ва гумусларнинг миқдорига қараб сапропелитли ҳамда гумитсапропелитлиларга бўлинади. Сапропелитли Ё. с. гумитсапропелитлилардан таркибида водороднинг кўплиги (8—10%) ва гумин кислоталарнинг камлиги (0,5%) б-н фарқ қилади. Смола 30% гача бўлади ва иссиклик бериш қуввати 3500—4000 ккал/кг гача. Ё. с ҳосил бўлишига кўра денгиз, лагуна ва кўл сапропелитларига бўлинади, таркибига қараб эса гил, карбонат, кремнийли бўлиши мумкин. Ё. с. палеозой, мезозой ва кайнозойнинг ҳамма геологик системалари ётқизикларида мавжуд. Тектоник жиҳатдан қараганда Ё. с. асосан платформаларда, камроқ геосинклиналь областларда тарқалган. Ер шарида Ё. с.нинг умумий потенциал ресурслари 450 трлн. т деб баҳоланади, шундан 431 трлн. т. А К Шля. Ўзбекистонда Ё. с. Бойсун ва Яккабоғда топилган. Энг йирик конлари Эстония, Белоруссия, Россия (шимғарби), Украина (Болтиш), Қозоғистон, АҚШ (Колорадо, Юта, Вайоминг), Канада, Хитой, Бразилия, Англия ва б. давлатларда бор. Ё. сдан саноатда мой ва газ олишда қамда қаттиқ ёқилғи сифатида, сланецли смолалардан кимёвий хом ашё (фенол, пластификатор, ихтиол ва б. олинади), чиқиндиси (кули)дан қурилиш материали (цемент ва б.) сифатида фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.