Yonuvçi tabiiy gazlar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 25-b. — ziyouz.com
Yonuvçi tabiiy gazlar Yer pöstining çökindi ğilofida erkin töplamlar hamda erigan (neftda va qatlam suvlarida), tarqoq (jinslarda şimilgan) gaz kondensata va qattiq (gazogidrat uyumlarida) holda uçraydigan metan qatoridagi uglevodorodlar va uglevodorod bölmagan komponentlar aralaşmalari. Yo. t. g.ga asosan metan (85—90%), etan, propan, butan, izobutan va pentan kiradi. Yo. t. g.dan olinadigan energiya jahrn energetika balansining 22% ni taşkil etadi. Tabiatdagi barça gazlarnit asosiy kismi (90% dan ortiq) Yo. t. g.dan iborat. Yo. t. g. konlari 1,5 km dan çuqurda joylaşganda deyarli faqat metandan, qisman uning gomologlari (etan, propan, butan), azot, argon goho karbonat angidridi va vodorod sulfidi qöşimçalaridan iborat böladi. Çuqurlik ortişi b-n metan gomologlarining miqdori köpayib boradi. Gaz kondensata konlarida metanga nisbatan uning gomologlari köproquçraydi. Ba'zi bir gaz konlarida karbonat angidridi, vodorod sulfidi va azotning köpligi kuzatiladi. Yo. t. g. konlari hamma geologik sistemalar yotqiziqlarida, proterozoyning oxiridan boşlab turli çuqurliklarda, köpinça 3 km gaça uçraydi. Yo. t. g. çökindi toğ jinslaridagi organik moddalarning katagenik qayta özgarişidan hosil böladi (q. Yer pusti gazlari) va migratsiya yöllaridagi tutqiçlarda töplanadi. Gaz uyumlari tuzilişiga köra massiv va qatlamli böladi. Katlamli uyumlarda gaz ma'lum qatlam (kollektor)da töplanadi, massiv uyumlarda esa ma'lum qatlamlarda töplanmaydi. Qatlamli uyumlarning qubbali turi köproq tarqalgan. Yo. t. g.ning dunyo böyiça zaxirasi kontinent, şelf zonalari va sayoz dengizlarda joylaşgan. Yo. t. g.ning jahondagi zaxirasi 113 trln. m3 dan köproq (1992). Eng yirik gaz konlari Rossiya, AKŞ, Eron, Niderlandiya, Jazoir, Turkmaniston, Özbekiston (Şörtan) da bor. Yo. t. g. iqtisodiy jihatdan eng tejamli yonilği hisoblanadi. Yoniş issikligi örtaça 32,7 MJ/m' (7800 kkal/m3). Elektr styalari, metallurgiya, sement va şişa sanoatida, quriliş materiallarini i.ç.da, kommunal maişiy ehtiyojlarda, xonadonlarni gazlaştirişda keng işlatiladi. Yo. t. g. tarkibidagi uglevodorodlar metil spirti, formaldegid, atsetaldegid, sirka kislotasi, atseton va organik birikmalarni i. ç.da xom aşyo hisoblanadi.
Ad.: Şirkovskiy A. I., Razrabotkam ekspluatatsiya gaz i gazokondensatnix mestorojdeniy, M., 1979; Sokolov V. A., Gazi zemli, M., 1966; Jijçenko B. P., Uglevodorodniye gazi nedra, M., 1984.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁНУВЧИ ТАБИИЙ ГАЗЛАР Ер пўстининг чўкинди ғилофида эркин тўпламлар ҳамда эриган (нефтда ва қатлам сувларида), тарқоқ (жинсларда шимилган) газ конденсата ва қаттиқ (газогидрат уюмларида) ҳолда учрайдиган метан қаторидаги углеводородлар ва углеводород бўлмаган компонентлар аралашмалари. Ё. т. г.га асосан метан (85—90%), этан, пропан, бутан, изобутан ва пентан киради. Ё. т. г.дан олинадиган энергия жаҳрн энергетика балансининг 22% ни ташкил этади. Табиатдаги барча газларнит асосий кисми (90% дан ортиқ) Ё. т. г.дан иборат. Ё. т. г. конлари 1,5 км дан чуқурда жойлашганда деярли фақат метандан, қисман унинг гомологлари (этан, пропан, бутан), азот, аргон гоҳо карбонат ангидриди ва водород сульфиди қўшимчаларидан иборат бўлади. Чуқурлик ортиши б-н метан гомологларининг миқдори кўпайиб боради. Газ конденсата конларида метанга нисбатан унинг гомологлари кўпроқучрайди. Баъзи бир газ конларида карбонат ангидриди, водород сульфиди ва азотнинг кўплиги кузатилади. Ё. т. г. конлари ҳамма геологик системалар ётқизиқларида, протерозойнинг охиридан бошлаб турли чуқурликларда, кўпинча 3 км гача учрайди. Ё. т. г. чўкинди тоғ жинсларидаги органик моддаларнинг катагеник қайта ўзгаришидан ҳосил бўлади (қ. Ер пусти газлари) ва миграция йўлларидаги тутқичларда тўпланади. Газ уюмлари тузилишига кўра массив ва қатламли бўлади. Катламли уюмларда газ маълум қатлам (коллектор)да тўпланади, массив уюмларда эса маълум қатламларда тўпланмайди. Қатламли уюмларнинг қуббали тури кўпроқ тарқалган. Ё. т. г.нинг дунё бўйича захираси континент, шельф зоналари ва саёз денгизларда жойлашган. Ё. т. г.нинг жаҳондаги захираси 113 трлн. м3 дан кўпроқ (1992). Энг йирик газ конлари Россия, АКШ, Эрон, Нидерландия, Жазоир, Туркманистон, Ўзбекистон (Шўртан) да бор. Ё. т. г. иқтисодий жиҳатдан энг тежамли ёнилғи ҳисобланади. Ёниш иссиклиги ўртача 32,7 МЖ/м’ (7800 ккал/м3). Электр стялари, металлургия, цемент ва шиша саноатида, қурилиш материалларини и.ч.да, коммунал маиший эҳтиёжларда, хонадонларни газлаштиришда кенг ишлатилади. Ё. т. г. таркибидаги углеводородлар метил спирти, формальдегид, ацетальдегид, сирка кислотаси, ацетон ва органик бирикмаларни и. ч.да хом ашё ҳисобланади.
Ад.: Ширковский А. И., Разработкам эксплуатация газ и газоконденсатных месторождений, М., 1979; Соколов В. А., Газы земли, М., 1966; Жижченко Б. П., Углеводородные газы недра, М., 1984.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.