Yopiq suğoriş tizimi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 29–30-b. — ziyouz.com
Yopiq suğoriş tizimi suğoriladigan maydonlarga suv uzatadigan quvurlar tarmoği. Quvurlar 0,6—1,5 m çuqurlikda (quvur ustigaça) yoki yer yuzasiga yotqiziladi. Yer osti quvurlari ötirmaydigan va köpçimaydigan qumlik, şagal va ş. k. mustahkam gruntlarga yotqiziladi. Suv tekkanda ötiradigan gruntlarda avval tranşeya qazib suv quyiladi, köpçiydigan gruntlarda esa quvur tagiga 20 sm dan kam bölmagan qalinlikda qum solinadi. Yo. s. t. uçun asbestsement, temirbeton, polietilen, metall va şu kabi quvurlardan foydalaniladi. Suv uzatiş usuli böyiça Yo. s. t. bosimli (suv nasos yordamida beriladi) va özioqar bosimli (joyning tabiiy nişabi hisobiga bosim hosil böladi) suğoriş şoxobçalariga bölinadi, odatda, bunga nişablik 0,025 dan yuqori bölgan joylarda erişiladi. Quvurlardagi suvning minimal oqim tezligi loyqaçökindilarni oqizib ketişni, maksimal tezligi esa sugoriş töxtatilgandan söng quvurlarni çökindilardan yuvib, çiqarib taşlaşni ta'minlaşi lozim. Bosimli Yo. s. t.ning asosiy elementlari: suv manbai (daryo, kanal, suv ombori, yer osti suvlari va b.); nasos st-yasi, suv tarqatgiç quvurlar tarmoği; yomgirlatiş va suğoriş maşinalari; köçma yoki köçmas suv quyiş quvurlari; quvurlar yölidagi inşootlar va oçibberkitadigan qurilmalar; suv taşlama va oqova kanallari.
Özioqar bosimli Yo. s. t. bosimli şoxobçadan faqat nasos st-yasining yökligi b-n farq qiladi. Yo. s. t. konstruksiyasi böyiça köçmas, yarim köçma va köçma böladi. Köçmas tizimlarda suv bosim ostida doimiy gidrantlar örnatilgan suv quvurlarga beriladi, ular orqali esa köçmas suğoriş maşinalari yoki boşqa suğoriş qurilmalariga oqib keladi. Yarim köçma Yo. s. t.da suv yomğirlatiş qurilmalari yoki suvni tuproq içidan tomçilab yoki egatlarga oqizib beradigan jömraklarga doimiy yer osti va köçma yer usti suv quvurlaridan beriladi. Kuçma quvurli suğoriş tarmoği yer yuzasiga yotqiziladigan yiğma suv quvurdan iborat; uni osongina bölaklarga ajratib, boşqa joyga köçiriş mumkin. Suğorma dehqonçilik zonasida özioqarbosimli suğoriş şoxobçalari eng köp qurilgan. Mac, Mirzaçölda 65 ming ga, Dalvarzin çölida 35 ming ga dan köproq yer şu usulda suğoriladi (2001). Yo. s. t. suğorma dehqonçilikni kompleks mexanizatsiyalaş talablariga töla javob beradi, unumdor suğoriş texnikasini qöllaşga imkon yaratadi; Yo. s. t. da f.i. k. oçiqsuğoriş tarmoqlarinikiga qaraganda ança yuqori bölib (0,95—0,98), ariq va kanallar b-n band böladigan yerlardan ham foydalanişga imkon beradi. Yo. s. t.da yerdan foydalaniş koeffitsiyenti 0,92—0,98 ga teng.
Şarif Hamdamov, Nikolai Soloxin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁПИҚ СУҒОРИШ ТИЗИМИ суғориладиган майдонларга сув узатадиган қувурлар тармоғи. Қувурлар 0,6—1,5 м чуқурликда (қувур устигача) ёки ер юзасига ётқизилади. Ер ости қувурлари ўтирмайдиган ва кўпчимайдиган қумлик, шагал ва ш. к. мустаҳкам грунтларга ётқизилади. Сув текканда ўтирадиган грунтларда аввал траншея қазиб сув қуйилади, кўпчийдиган грунтларда эса қувур тагига 20 см дан кам бўлмаган қалинликда қум солинади. Ё. с. т. учун асбестцемент, темирбетон, полиэтилен, металл ва шу каби қувурлардан фойдаланилади. Сув узатиш усули бўйича Ё. с. т. босимли (сув насос ёрдамида берилади) ва ўзиоқар босимли (жойнинг табиий нишаби ҳисобига босим ҳосил бўлади) суғориш шохобчаларига бўлинади, одатда, бунга нишаблик 0,025 дан юқори бўлган жойларда эришилади. Қувурлардаги сувнинг минимал оқим тезлиги лойқачўкиндиларни оқизиб кетишни, максимал тезлиги эса сугориш тўхтатилгандан сўнг қувурларни чўкиндилардан ювиб, чиқариб ташлашни таъминлаши лозим. Босимли Ё. с. т.нинг асосий элементлари: сув манбаи (дарё, канал, сув омбори, ер ости сувлари ва б.); насос ст-яси, сув тарқатгич қувурлар тармоғи; ёмгирлатиш ва суғориш машиналари; кўчма ёки кўчмас сув қуйиш қувурлари; қувурлар йўлидаги иншоотлар ва очибберкитадиган қурилмалар; сув ташлама ва оқова каналлари.
Ўзиоқар босимли Ё. с. т. босимли шохобчадан фақат насос ст-ясининг йўклиги б-н фарқ қилади. Ё. с. т. конструкцияси бўйича кўчмас, ярим кўчма ва кўчма бўлади. Кўчмас тизимларда сув босим остида доимий гидрантлар ўрнатилган сув қувурларга берилади, улар орқали эса кўчмас суғориш машиналари ёки бошқа суғориш қурилмаларига оқиб келади. Ярим кўчма Ё. с. т.да сув ёмғирлатиш қурилмалари ёки сувни тупроқ ичидан томчилаб ёки эгатларга оқизиб берадиган жўмракларга доимий ер ости ва кўчма ер усти сув қувурларидан берилади. Кучма қувурли суғориш тармоғи ер юзасига ётқизиладиган йиғма сув қувурдан иборат; уни осонгина бўлакларга ажратиб, бошқа жойга кўчириш мумкин. Суғорма деҳқончилик зонасида ўзиоқарбосимли суғориш шохобчалари энг кўп қурилган. Mac, Мирзачўлда 65 минг га, Далварзин чўлида 35 минг га дан кўпроқ ер шу усулда суғорилади (2001). Ё. с. т. суғорма деҳқончиликни комплекс механизациялаш талабларига тўла жавоб беради, унумдор суғориш техникасини қўллашга имкон яратади; Ё. с. т. да ф.и. к. очиқсуғориш тармоқлариникига қараганда анча юқори бўлиб (0,95—0,98), ариқ ва каналлар б-н банд бўладиган ерлардан ҳам фойдаланишга имкон беради. Ё. с. т.да ердан фойдаланиш коэффициенти 0,92—0,98 га тенг.
Шариф Ҳамдамов, Николаи Солохин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.