Yoqubbek

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 67–68-b. — ziyouz.com

Yoqubbek (Muhammad Yoqubbek Badavlat, Otaliq ğoziy) (1820, Piskent — 1877, Şarqiy Turkistonning Körla ş.) — Qöqon xonligining harbiy va davlat arbobi, Yettişahar Uyğur davlatining hukmdori (1865—77). Otasi Pirmuhammad Mirzo Qöqon xonligidagi Qurama qişloği qozisi, onasi piskentlik krzi şayx Nizomiddinning singlisi. Yo. 1845 y. Toşkentda askarlikka çaqirilgan. Toğasi Toşkent qozisi bulib tayinlanişi va singlisining Toşkent hokimiga turmuşga çiqişi munosabati b-n uning mavqei tez ösgan, xon urdasida mahram, keyinçalik ellikboşi, yuzboşi, ponsod (beşyuzboşi) bölgan, Çinoz va Avliyoota (1846) ga, Oqmaçit (1847) ga bek qilib tayinlangan. Yo. Oqmaçitda quşbegi lavozimiga kötarilib, rus bosqinçilariga qarşi kuraşda jasur sarkarda ekanligini körsatgan. Toşkent hokimi uni çaqirtirib, boturboşi etib, Qöqon xoni Xudoyorxon esa, uni Xöjand (1852) begi qilib tayinlaydi. Xudoyorxonga qilgan muvaffaqiyatsiz fitnasidan keyin (1853) Buxoroga krçgan. Xudoyorxon taxtdan ağdarilgandan söng Qöqonga qaytgan (1858). 1864 y.da Şarqiy Turkistonda Manjur imperiyasining zulmiga qarşi mustaqillik uçun kuraş boşlanib, beşta xonlik yuzaga keladi. Kaşqar xonligi mamlakatni birlaştiriş maqsadida Qöqon xonligidan Yorkent xonligining taxt vorislaridan birini Şarqiy Turkistonga yuborişini iltimos qilgan. Yo. Buzrukxöjaga quşbegi qilib tayinlanib Qaşqarga yuborilgan (1865). U Buzrukxöjaning davlat işlariga qobiliyatsizligidan foydalanib, hokimiyatni öz qöliga olgan. U boşda Buzrukxöja va b. xöjalar nomidan iş yurgizib, Ili sultonligidan taşqari (mazkur xonlikni 1871 y. ruslar bosib olgan) 4 xonlikni (Qaşqar, Xötan, Kuçor, Urumçi xonliklarini) birlaştirib Yettişahar Uyğur davlatini tuzgan. Yo. Yettişaharning ravnaq topişi va dunyoga tanitiş uçun katta işlarni qilgan. Yo. davlatining asosiy tayançi mahalliy yer egalari va ruhoniylar bölgan. Yo. qat'iy taşqi siyosiy yönalişga ega bölmagani tufayli Buyuk Britaniya, goh Turkiya, goh Rossiyaning kömagidan umidvor bölgan, bunda ularning Örta Osiyodagi manfaatlari özaro ziddiyatli ekanlkgidan foydalanmoqçi bölgan. Turkiston generalgubernatori K. P. Kaufman b-n çegara çiziğini belgilaş haqida muzokaralar olib borgan. Yo. xonligi davrida köplab masjid, Madrasa, karvonsaroy qurilgan. Yo.ni eng yaqin kişilaridan biri, Xötan begi Niyoz Hakim zahar berib öldirgan. Yo. ölimidan keyin taxt uçun kuraş boşlangan. Xitoy içki ziddiyatlardan foydalanib, 1878 y.da Yettişahar davlatini tutatgan. Şarqiy Turkistonda Xitoy hukmronligi qayta tiklangan.

Ad.: Gedi n Sven, V serdse Azii, t. 1—2, SPb., 1899; 1913.

Abduxoliq Aytboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЁҚУББЕК (Муҳаммад Ёқуббек Бадавлат, Оталиқ ғозий) (1820, Пискент — 1877, Шарқий Туркистоннинг Кўрла ш.) — Қўқон хонлигининг ҳарбий ва давлат арбоби, Еттишаҳар Уйғур давлатининг ҳукмдори (1865—77). Отаси Пирмуҳаммад Мирзо Қўқон хонлигидаги Қурама қишлоғи қозиси, онаси пискентлик крзи шайх Низомиддиннинг синглиси. Ё. 1845 й. Тошкентда аскарликка чақирилган. Тоғаси Тошкент қозиси булиб тайинланиши ва синглисининг Тошкент ҳокимига турмушга чиқиши муносабати б-н унинг мавқеи тез ўсган, хон урдасида маҳрам, кейинчалик элликбоши, юзбоши, понсод (бешюзбоши) бўлган, Чиноз ва Авлиёота (1846) га, Оқмачит (1847) га бек қилиб тайинланган. Ё. Оқмачитда қушбеги лавозимига кўтарилиб, рус босқинчиларига қарши курашда жасур саркарда эканлигини кўрсатган. Тошкент ҳокими уни чақиртириб, ботурбоши этиб, Қўқон хони Худоёрхон эса, уни Хўжанд (1852) беги қилиб тайинлайди. Худоёрхонга қилган муваффақиятсиз фитнасидан кейин (1853) Бухорога крчган. Худоёрхон тахтдан ағдарилгандан сўнг Қўқонга қайтган (1858). 1864 й.да Шарқий Туркистонда Манжур империясининг зулмига қарши мустақиллик учун кураш бошланиб, бешта хонлик юзага келади. Кашқар хонлиги мамлакатни бирлаштириш мақсадида Қўқон хонлигидан Ёркент хонлигининг тахт ворисларидан бирини Шарқий Туркистонга юборишини илтимос қилган. Ё. Бузрукхўжага қушбеги қилиб тайинланиб Қашқарга юборилган (1865). У Бузрукхўжанинг давлат ишларига қобилиятсизлигидан фойдаланиб, ҳокимиятни ўз қўлига олган. У бошда Бузрукхўжа ва б. хўжалар номидан иш юргизиб, Или султонлигидан ташқари (мазкур хонликни 1871 й. руслар босиб олган) 4 хонликни (Қашқар, Хўтан, Кучор, Урумчи хонликларини) бирлаштириб Еттишаҳар Уйғур давлатини тузган. Ё. Еттишаҳарнинг равнақ топиши ва дунёга танитиш учун катта ишларни қилган. Ё. давлатининг асосий таянчи маҳаллий ер эгалари ва руҳонийлар бўлган. Ё. қатъий ташқи сиёсий йўналишга эга бўлмагани туфайли Буюк Британия, гоҳ Туркия, гоҳ Россиянинг кўмагидан умидвор бўлган, бунда уларнинг Ўрта Осиёдаги манфаатлари ўзаро зиддиятли эканлкгидан фойдаланмоқчи бўлган. Туркистон генералгубернатори К. П. Кауфман б-н чегара чизиғини белгилаш ҳақида музокаралар олиб борган. Ё. хонлиги даврида кўплаб масжид, Мадраса, карвонсарой қурилган. Ё.ни энг яқин кишиларидан бири, Хўтан беги Ниёз Ҳаким заҳар бериб ўлдирган. Ё. ўлимидан кейин тахт учун кураш бошланган. Хитой ички зиддиятлардан фойдаланиб, 1878 й.да Еттишаҳар давлатини тутатган. Шарқий Туркистонда Хитой ҳукмронлиги қайта тикланган.

Ад.: Геди н Свен, В сердце Азии, т. 1—2, СПб., 1899; 1913.

Абдухолиқ Айтбоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.