Yoritilganlik
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 33-b. — ziyouz.com
Yoritilganlik 1) fizikada — yuza birligi (mas, 1 m2)ga tuşayotgan yoruğlik oqimi. 2) qişloq xöjaligida — ösimlikning ösişi va rivojlanişi, fotosintez jarayoni asosan Quyoş spektrining közga körinadigan qismi ta'sirida sodir böladi Quyoş ta'sirida Yo. noldan (Quyoş çiqişi va botişida) 100 ming lk gaça (tuşga yaqin) özgaradi. Bulutsiz osmonda soçma nurdan Yo. kamdankam vaqtda 15 ming lk gaça yetadi. Osmonda parsimon yoki parsimonqatlamli bulutlar bölganda va Quyoş tikkaga kelganda gorizontal yuzaning Yo. 70 ming lk gaça yetişi mumkin. Kalin past bulutlar, ayniqsa, momoqaldiroq hosil qiladigan bulutlar Yo.ni keskin kamaytiradi. Yo. miqdori b-n yalpi hamda soçma radiatsiya oqimi örtasida uzviy boğliqlik mavjud. Ularning nisbati yalpi (Ka) va soçma (Kg) radiatsiyaning yoruğlik ekvivalenta yoki ötkaziş (ötiş) koeffitsiyenti deb ataladi. Ösimliklar muhitida yalpi radiatsiyaning vertikal taqsimlanişini hamda yalpi va soçma radiatsiyaning yoruğlik ekvivalentini bilgan holda ösimlik qoplamida, xususan ekinzorlarda Yo.ning taqsimlanişini anikdaş mumkin. Ekinlarning Yo. Kattaligi yalpi (yoki soçma) radiatsiyaning unga muvofiq keladigan yoruğlik ekvivalentiga köpaytmasi sifatida aniqlanadi. Örta Osiyo hududida bulutlilik juda kam bölgani uçun ğöza yoki boşqa ekin maydonlarida Yo. tanqisligi sezilmaydi (yana. q. Kuyoş radiatsiyasi).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁРИТИЛГАНЛИК 1) физикада — юза бирлиги (мас, 1 м2)га тушаётган ёруғлик оқими. 2) қишлоқ хўжалигида — ўсимликнинг ўсиши ва ривожланиши, фотосинтез жараёни асосан Қуёш спектрининг кўзга кўринадиган қисми таъсирида содир бўлади Қуёш таъсирида Ё. нолдан (Қуёш чиқиши ва ботишида) 100 минг лк гача (тушга яқин) ўзгаради. Булутсиз осмонда сочма нурдан Ё. камданкам вақтда 15 минг лк гача етади. Осмонда парсимон ёки парсимонқатламли булутлар бўлганда ва Қуёш тиккага келганда горизонтал юзанинг Ё. 70 минг лк гача етиши мумкин. Калин паст булутлар, айниқса, момоқалдироқ ҳосил қиладиган булутлар Ё.ни кескин камайтиради. Ё. миқдори б-н ялпи ҳамда сочма радиация оқими ўртасида узвий боғлиқлик мавжуд. Уларнинг нисбати ялпи (Ка) ва сочма (Kg) радиациянинг ёруғлик эквивалента ёки ўтказиш (ўтиш) коэффициенти деб аталади. Ўсимликлар муҳитида ялпи радиациянинг вертикал тақсимланишини ҳамда ялпи ва сочма радиациянинг ёруғлик эквивалентини билган ҳолда ўсимлик қопламида, хусусан экинзорларда Ё.нинг тақсимланишини аникдаш мумкин. Экинларнинг Ё. Катталиги ялпи (ёки сочма) радиациянинг унга мувофиқ келадиган ёруғлик эквивалентига кўпайтмаси сифатида аниқланади. Ўрта Осиё ҳудудида булутлилик жуда кам бўлгани учун ғўза ёки бошқа экин майдонларида Ё. танқислиги сезилмайди (яна. қ. Куёш радиацияси).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.