Yoritqiçlarning tösilişi

Yoritqiçlarning tösilişi N G TÖSILIŞI, Quyoş va Oy tutilişlari — Oy özining Yer atrofidagi harakati davrida uzoq yoritqiçlar (yulduzlar) oldidan ötib, ularni tösişi hodisasi. Köpinça, yulduzlar tösiladi. Yulduz qançalik ravşan bölmasin, u Oy b-n tösilganda Oy çetida tösatdan yöqoladi (tösilişning boşlanişi) va tösatdan paydo böladi (tösilişning oxiri). Sayyoralarning tösiliş hodisalari ham uçraydi. Yer Oydan tuşgan soyaga yoki Oy Yerdan tuşgan soyaga töğri kelib qolganda Quyoş va Oy tutilişlari röy beradi. Töliq Quyoş tutilişi 7,5 min. dan, qisman (katta fazali) Quyoş tutilişi 2 soatdan oşmaydi. Oydan tuşgan soya Yerda taxm. 1 km/s tezlikda harakatlanadi va 15 km gaça masofani bosib ötadi. Uning diametri 270 km çamasida böladi. Bu esa töliq Quyoş tutilişining eng keng enini taşkil qiladi. Töliq Oy tutilişi 1 soat 45 min.gaça çözilişi mumkin. Bu hodisa Quyoş, Oy va Oy orbitasi tugunlarining osmon gumbazidagi özaro vaziyatlari davriy ravişda takrorlanişi b-n boğliq. Har yili köpi b-n 7 Quyoş va Oy tutilişlari yuz beradi (bundan 3 tasi Oyga töğri keladi), kamida 2 tutiliş (ikkalasi xam Quyoşga töğri keladi) röy beradi. Yo. t. rasadxonalar va maxsus st-yalardan asboblar orqali kuzatiladi. Ularni oddiy köz b-n (qoraytirilgan şişa orkali) ham kuzatiş mumkin. Quyoş tutilişlari yangioy (Quyoş b-n Oy bir çiziqqa töğri kelgan) paytdagina yuz beradi. Oy orbitasi tekisligi ekliptika tekisligi b-n ustma-ust tuşganda, har yangioy paytida Quyoş tutilişi yuz berar edi. Ammo Oy orbitasi ekliptikaga oğma bölganidan bunday bölmaydi. Yangioy ekliptika yaqinida bölgandagina tutiliş röy beradi. Quyoş tutilişi Yer sirtining har xil nuqtalari uçun turli körinişda böladi. Oy ğarbdan şarqqa harakatlanganligi uçun tutiliş Quyoş diskining ğarb (öng) çetidan boşlanadi. Quyoş astasekin ingiçka öroq şaklini ola boşlaydi. Quyoş diskining oxirgi nuqtalari yöqolib, tuda tutiliş boşlanganda Oyning kora diski atrofida yoruğ şula yarakdab körinadi (bu Quyoş tojidir). Osmon birdan krrayadi, atrofda qizğiş şu'la («şafaq halqa») körinadi. Tutiliş 2 soatça davom qilişi mumkin, ammo töla faza bir neça minutgina davom etadi, çunki Oy diski Quyoş diskidan ozgina kattaroq xolos, şuning uçun butunlay tösib turiş uzoqqa çözilmaydi. Oy tutilişi tölinoy paytlaridagina, ya'ni Oy Quyoşga qarşi turganda röy beradi. Oy ğarbdan şarqqa harakat qilganidan Yer soyasiga Oyning şarqiy (çap) çeti oldin kiradi. Oy öroq şakliga kira boradi. Bu şakl odatdagi Oy fazalaridan farq qiladi. Oy Yerning soyasiga butunlay kirsa, u hrlda töla tutiliş yuz beradi. Agar Oy soyaning çetidan ötsa, tutiliş qisman böladi. Yer soyasining diametri Oy diski diametridan deyarli 2,5 marta katta bölganidan Oyning töla tutilişi 2 soatça davom qilişi mumkin. Tula Yarimsoya Som Iuyoş tutçyaaşi sjvtosi Yritsoya Oy tutilişi sxvtasi Yoritqiçlarning tösilişi. Yupiter va uning yöddoşlarini oy tösişi. tutiliş vaqtida ham Oy butunlay yöqolib ketmaydi, faqat odatdagiga nisbatan kuçsiz nur soçadi, qizğiş sim rangga kiradi.

Har bir tutiliş 18 yil 11 kun yoki 18 yil 10 kunda (kabisa yilning nomiga qarab) takrorlanib turganidan tutilişlarni oldindan aytiş mumkin. Şunça vaqt ötgandan söng Quyoş, Oy va Oy orbitasining tugunlari birbirlariga nisbatan taxm. dastlabki vaziyatlariga qaytib keladi (q. Saros). Har bir Oy tutilişi Yer yarim şarining hamma joyida körinadi, Quyoş tutilişlari esa tor bir oralikdagina körinadi. Ayniqsa, Quyoşning töla tutilişi ahyonahyonda körinadi.