Yoruğlik difraksiyasi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 42–43-b. — ziyouz.com
Yoruğlik difraksiyasi tor ma'noda — yoruğlikning noşaffof jismlar (ekranlar) çegaralarini aylanib ötiş hodisasi (q. Difraksiya); yoruğlikning geometrik soya sohasiga ötişi (rasmga q.). Keng ma'noda — tölqin optikasidan geometrik optikaga ötiş çegaraviy şaroitlarida yoruğlik tölqin xossalarining namoyon bölişi. Tuman tomçilarida yoruğlikning soçilişi, optik sistemalar (mikroskop)da tasvirning şakllanişi va b. bunga misol böla oladi. Yo. d. yoruğlik tölqin uzunligi X ga boğliq; u X,—»0 da yöqoladi. Qizil nur binafşa nurga nisbatan kuçliroq difraksiyalanadi. Bu hodisadan foydalanib, oq yoruğlikni difraksiya spektriga ajratiş mumkin. Yo. d.ningtaqribiy nazariyasini 1816 y.da O. Frenel yaratgan. Bu nazariyaga köra, Yo. d. ikkilamçi tölqinlar interferensiyasm natijasidir. Bu nazariyadan asboblar optikasida difraksion effektlarni hisoblaşda keng foydalaniladi. Ekranlar sistemasi orqasidagi yoritilganlikni Frenel zonalari vositasida hisoblaş usuli zonaviy plastinka Dumaloq ekran atrofida yoruğlik nurlaridan hosil bölgan difraksion halqa. Frenel zonalari usuli difraksiya manzarasini faqat bir neçta zona taşkil qilgan holda samaralidir. Uşbu hollarni Frenel difraksiyasi yoki yiğiluvçi nurlardagi difraksiya deyiladi. Agar S sirt zonaning kiçik kismini taşkil qilsa yoki difraksiya uzokdan kuzatilsa (Fraungofer difraksiyasi), uni tuşuntiriş uçun muayyan nuqtaga yiğiluvçi ikkilamçi tölqinlar fazalaridagi özgarişlarni hisobga oliş lozim. Yo. d.ning töliq nazariyasini 1882 y.da G. R. Kirxgof yaratgan. Yo. d. optika va fizikada katta ahamiyatga ega. Mas, u optik asboblar imkoniyatlari çegaralarini, mikroskoplar va teleskoplarning ajrata oliş qobiliyatlarini, oçiq rezonatorlarning ayelligini va b.ni aniklaşga imkon beradi. Lazerlarning yaratilişi Yo. d.ga oid yangi xrdisa va masalalarni yuzaga keltirdi. Bular jumlasiga qisman kogerent maydonlar difraksiyasi yoki noçiziğiy optik muhitlardagi özdifraksiya hodisasi va b. kiradi.
Q.: Difraksiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁРУҒЛИК ДИФРАКЦИЯСИ тор маънода — ёруғликнинг ношаффоф жисмлар (экранлар) чегараларини айланиб ўтиш ҳодисаси (қ. Дифракция); ёруғликнинг геометрик соя соҳасига ўтиши (расмга қ.). Кенг маънода — тўлқин оптикасидан геометрик оптикага ўтиш чегаравий шароитларида ёруғлик тўлқин хоссаларининг намоён бўлиши. Туман томчиларида ёруғликнинг сочилиши, оптик системалар (микроскоп)да тасвирнинг шаклланиши ва б. бунга мисол бўла олади. Ё. д. ёруғлик тўлқин узунлиги X га боғлиқ; у Х,—»0 да йўқолади. Қизил нур бинафша нурга нисбатан кучлироқ дифракцияланади. Бу ҳодисадан фойдаланиб, оқ ёруғликни дифракция спектрига ажратиш мумкин. Ё. д.нингтақрибий назариясини 1816 й.да О. Френель яратган. Бу назарияга кўра, Ё. д. иккиламчи тўлқинлар интерференциясм натижасидир. Бу назариядан асбоблар оптикасида дифракцион эффектларни ҳисоблашда кенг фойдаланилади. Экранлар системаси орқасидаги ёритилганликни Френель зоналари воситасида ҳисоблаш усули зонавий пластинка Думалоқ экран атрофида ёруғлик нурларидан ҳосил бўлган дифракцион ҳалқа. Френель зоналари усули дифракция манзарасини фақат бир нечта зона ташкил қилган ҳолда самаралидир. Ушбу ҳолларни Френель дифракцияси ёки йиғилувчи нурлардаги дифракция дейилади. Агар S сирт зонанинг кичик кисмини ташкил қилса ёки дифракция узокдан кузатилса (Фраунгофер дифракцияси), уни тушунтириш учун муайян нуқтага йиғилувчи иккиламчи тўлқинлар фазаларидаги ўзгаришларни ҳисобга олиш лозим. Ё. д.нинг тўлиқ назариясини 1882 й.да Г. Р. Кирхгоф яратган. Ё. д. оптика ва физикада катта аҳамиятга эга. Мас, у оптик асбоблар имкониятлари чегараларини, микроскоплар ва телескопларнинг ажрата олиш қобилиятларини, очиқ резонаторларнинг аеллигини ва б.ни аниклашга имкон беради. Лазерларнинг яратилиши Ё. д.га оид янги хрдиса ва масалаларни юзага келтирди. Булар жумласига қисман когерент майдонлар дифракцияси ёки ночизиғий оптик муҳитлардаги ўздифракция ҳодисаси ва б. киради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.