Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Yoruğlik dispersiyasi

    Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 42-b. — ziyouz.com

    Yoruğlik dispersiyasi -modda sindiriş körsatkiçi p ning yoruglik çastotasi v ga yoki yoruğlik tölqinlari faza tezligining ularning çastotasiga boğlikligi. Yo. d. tufayli oq yoruglik dastasi prizma orqali ötganida spektrga ajralişi yuz beradi. Spektrga ajraliş hodisasini örganişi oqibatida I. Nyuton Yo. d. hodisasini kaşf etdi (1672). Spektr sohasida şaffof bölgan moddada v ning kattalaşişi (X ning kiçrayişi) b-n p ortadi: p ning X ga bunday boğlanişini normal Yo. d. deyiladi. Moddaning yutiş sohasi yaqinida p ning tölqin uzunligi X ga boğliq tarzda özgarişi ança murakkab. Mas, sianin eritmasidan yasalgan yupqa prizmaning yutiş sohasida qizil nurlar binafşa nurlarga nisbatan kuçliroq, yaşil nur, söngra kök nur eng kam sinadi. Bunday holatni anomal Yo. d. (X ning kiçrayişi b-n p ning kamayişi) deyiladi. Moddada yoruğlikning sinişi yoruğlik fazaviy tezligining özgarişi natijasida yuz beradi; moddaning sindiriş körsatkiçi p=s/sf; bunda sf — yoruğlikning muhitdagi fazaviy tezligi. Yoruğlikning elektromagnit na. /— _ zariyasiga köra sf=s/ bunda ye —dielektrik singdiruvçanlik, s — magnit singdiruvçanlik. Spektrning optik sohasida barça moddalar uçun s birga juda yaqin. Şu sababli p=h1ye bölgani uçun Yo. d. ye ning çastotaga boğlikligi b-n tuşuntiriladi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЁРУҒЛИК ДИСПЕРСИЯСИ -модда синдириш кўрсаткичи п нинг ёруглик частотаси v га ёки ёруғлик тўлқинлари фаза тезлигининг уларнинг частотасига боғликлиги. Ё. д. туфайли оқ ёруглик дастаси призма орқали ўтганида спектрга ажралиши юз беради. Спектрга ажралиш ҳодисасини ўрганиши оқибатида И. Ньютон Ё. д. ҳодисасини кашф этди (1672). Спектр соҳасида шаффоф бўлган моддада v нинг катталашиши (X нинг кичрайиши) б-н п ортади: п нинг X га бундай боғланишини нормал Ё. д. дейилади. Модданинг ютиш соҳаси яқинида п нинг тўлқин узунлиги X га боғлиқ тарзда ўзгариши анча мураккаб. Мас, цианин эритмасидан ясалган юпқа призманинг ютиш соҳасида қизил нурлар бинафша нурларга нисбатан кучлироқ, яшил нур, сўнгра кўк нур энг кам синади. Бундай ҳолатни аномал Ё. д. (X нинг кичрайиши б-н п нинг камайиши) дейилади. Моддада ёруғликнинг синиши ёруғлик фазавий тезлигининг ўзгариши натижасида юз беради; модданинг синдириш кўрсаткичи п=с/сф; бунда сф — ёруғликнинг муҳитдаги фазавий тезлиги. Ёруғликнинг электромагнит на. /— _ зариясига кўра сф=с/ бунда е —диэлектрик сингдирувчанлик, ц — магнит сингдирувчанлик. Спектрнинг оптик соҳасида барча моддалар учун ц бирга жуда яқин. Шу сабабли п=ҳ1е бўлгани учун Ё. д. е нинг частотага боғликлиги б-н тушунтирилади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.