Yoruğlik tezligi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 44–45-b. — ziyouz.com
Yoruğlik tezligi elektromagnit (jumladan, yoruğlik) tölqinlarining tarqaliş tezligi; fizikaning asosiy doimiylaridan biri; har qanday fizik ta'sirlarning eng yuqori çegaraviy tarqaliş tezligi; eng aniq qiymati s=299 792 458 ± 1,2 m/s (1980). Yo. t. moddiy jismlarning töliq energiyasini ularning massasi b-n boğlaydi: Ye=ts2. Yoruğlikning muhitdagi tezligi s' muhitlarning sindiriş körsatkiçi p b-n boğlangan bölib, har doim s dan kiçik böladi. Yo. t.ni bevosita va bilvosita aniqlaş mumkin. Yo. t.ni dastlab 1676 y.da daniyalik astronom O. K. Ryomer aniqladi. U Yupiter sayyorasi yöldoşlarining tutilişlari orasidagi vaqt özgarişiga qarab s=300 870 ± 2 700 km/s ga teng ekanligini topdi. Söngra (1728 y.da) ingliz astronomi J. Bradley yulduzlarning yoruğlik aberratsiyalarini kuzatib Yo. t.ni anikdadi. Yerda Yo. t.ning qiymatini birinçi bölib 1849 y.da fransuz fizigi A. I. L. Fizo tişli ğildiraklarning aylanişi natijasida hosil bölgan yoruğlik nurining aniq masofaga borib qaytiş vaqtini ölçaş usuli orqali topdi. U olgan natija: 313 300 km/s. Keyingi qadamni 1862 y.da fransuz fizigi J. B. L. Fuko qöydi. U yurtdoşi D. Arago tomonidan 1838 y.da taklif qilingan aylana közgu usulidan foydalangan holda tajriba utkazib, s = 298 000 ± 500 km/s ekanligini anikladi. Fuko yoruğlikning suvdagi tezligi havodagi tezligidan kamligini körsatdi.
Fizo va Fuko usuliga moslaşgan tajribalar keyinroq köp marta har xil özgarişlar kiritilgan holda boşqa olimlar tomonidan ham ötkazilgan. Bular orasida amerikalik fizik A. Maykelson özining aylanma prizma usulida Fizoning tişli ğildirak va Fukoning aylanma közgu usullaridagi kamçiliklarni bartaraf qilib Yo. t.ning «yangi» qiymatini topdi. Bu usul natijasi: s— 299 890 ± 60 km/s. Havoning bir jinsli emasligi Yo. t.ni aniqroq ölçaşga ta'sir qiladi. Maykelson havosiz trubadan foydalanadi va s=299 796 ± 4 km /s natijani oladi (1926). Yo. t.ning bu qiymati öşa vaqtda eng töğrisi bölib, u fizik kattaliklarning xalqaro jadvaliga kiritilgan. 19a.da Yo. t.ni ölçaş fizikada katta ahamiyatga ega bölişi b-n birga, yana bir marta yoruğlikning tölqinlar nazariyasini tasdikladi, optikaning elektromagnetizm nazariyasi b-n boğliqligini biliş hamda J. K. Maksvell tomonidan 1864—73 y.larda yoruğlikning elektromagnetizm nazariyasini yaratişda katta tayanç böldi. Bilvosita usullar quyidagilar: barça yulduzlar osmon gumbazida ellips (sfera) böylab harakatlanadi; ularning qisqa öklari Yerdan Df = 20,47» burçak ostida körinadi. Bu yoruğlik aberratsiyasi tufayli, ya'ni Yerning Quyoş atrofida g)=29,8 km/s tezlik b-n harakatlanişidan hosil böladi. Yerdan yulduzlarni kuzatiş uçun teleskop trubasini Yer harakati tomonga oğdiriş kerak. U vaqtda oğiş burçagi tangensi tgcp= ^? . Bu usul natijasi: s ==299 640 ± 750 km/s. Elektr zaryadi va elektrostatik ölçaş birliklari nisbatidan iborat elektrodinamik doimiyni aniklaş (nemis fiziklari R. Kolrauş va V. Veber; 1856), yoruğlikning çastota va tölqin uzunligi ma'lum bölganda Yo. t.ni aniklaş usullari ham bor. Hozirgi vaqtda Yo. t.ni ölçaş Fizo usullarining zamonaviylaştirilgan usullarini, yoruğlik modulyatsiyasini qöllaş orqali amalga oşiriladi. Lazer nurlaridan va çastotasi barkarorlaştirilgan ultratovuş modulyatoridan foydalaniş usuli orqali ölçangan Yo. t.ning aniklik darajasi ançagina yuqori bölib, olingan natija s= 299 792,5 ±0,15 km/s ni taşkil qiladi. 1972 y.da amerikalik olim K. Ivenson öz xodimlari b-n birga seziy çastota standarti orqali aniqroq natija olgan: s= 299 792 456,2 ± 0,2 m/s. Xalqaro fan va texnika soniy ma'lumotlar qömitasi boş assambleyasining 1973 y.dagi karoriga binoan vakuumdagi Yo. t.ning qiymati s = 299 792 458 ± 1,2 m/s deb qabul qilingan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁРУҒЛИК ТЕЗЛИГИ электромагнит (жумладан, ёруғлик) тўлқинларининг тарқалиш тезлиги; физиканинг асосий доимийларидан бири; ҳар қандай физик таъсирларнинг энг юқори чегаравий тарқалиш тезлиги; энг аниқ қиймати с=299 792 458 ± 1,2 м/с (1980). Ё. т. моддий жисмларнинг тўлиқ энергиясини уларнинг массаси б-н боғлайди: Е=тс2. Ёруғликнинг муҳитдаги тезлиги с’ муҳитларнинг синдириш кўрсаткичи п б-н боғланган бўлиб, ҳар доим с дан кичик бўлади. Ё. т.ни бевосита ва билвосита аниқлаш мумкин. Ё. т.ни дастлаб 1676 й.да даниялик астроном О. К. Рёмер аниқлади. У Юпитер сайёраси йўлдошларининг тутилишлари орасидаги вақт ўзгаришига қараб с=300 870 ± 2 700 км/с га тенг эканлигини топди. Сўнгра (1728 й.да) инглиз астрономи Ж. Брадлей юлдузларнинг ёруғлик аберрацияларини кузатиб Ё. т.ни аникдади. Ерда Ё. т.нинг қийматини биринчи бўлиб 1849 й.да француз физиги А. И. Л. Физо тишли ғилдиракларнинг айланиши натижасида ҳосил бўлган ёруғлик нурининг аниқ масофага бориб қайтиш вақтини ўлчаш усули орқали топди. У олган натижа: 313 300 км/с. Кейинги қадамни 1862 й.да француз физиги Ж. Б. Л. Фуко қўйди. У юртдоши Д. Араго томонидан 1838 й.да таклиф қилинган айлана кўзгу усулидан фойдаланган ҳолда тажриба утказиб, с = 298 000 ± 500 км/с эканлигини аниклади. Фуко ёруғликнинг сувдаги тезлиги ҳаводаги тезлигидан камлигини кўрсатди.
Физо ва Фуко усулига мослашган тажрибалар кейинроқ кўп марта ҳар хил ўзгаришлар киритилган ҳолда бошқа олимлар томонидан ҳам ўтказилган. Булар орасида америкалик физик А. Майкельсон ўзининг айланма призма усулида Физонинг тишли ғилдирак ва Фуконинг айланма кўзгу усулларидаги камчиликларни бартараф қилиб Ё. т.нинг «янги» қийматини топди. Бу усул натижаси: с— 299 890 ± 60 км/с. Ҳавонинг бир жинсли эмаслиги Ё. т.ни аниқроқ ўлчашга таъсир қилади. Майкельсон ҳавосиз трубадан фойдаланади ва с=299 796 ± 4 км /с натижани олади (1926). Ё. т.нинг бу қиймати ўша вақтда энг тўғриси бўлиб, у физик катталикларнинг халқаро жадвалига киритилган. 19а.да Ё. т.ни ўлчаш физикада катта аҳамиятга эга бўлиши б-н бирга, яна бир марта ёруғликнинг тўлқинлар назариясини тасдиклади, оптиканинг электромагнетизм назарияси б-н боғлиқлигини билиш ҳамда Ж. К. Максвелл томонидан 1864—73 й.ларда ёруғликнинг электромагнетизм назариясини яратишда катта таянч бўлди. Билвосита усуллар қуйидагилар: барча юлдузлар осмон гумбазида эллипс (сфера) бўйлаб ҳаракатланади; уларнинг қисқа ўклари Ердан Дф = 20,47» бурчак остида кўринади. Бу ёруғлик аберрацияси туфайли, яъни Ернинг Қуёш атрофида г)=29,8 км/с тезлик б-н ҳаракатланишидан ҳосил бўлади. Ердан юлдузларни кузатиш учун телескоп трубасини Ер ҳаракати томонга оғдириш керак. У вақтда оғиш бурчаги тангенси tgcp= ^? . Бу усул натижаси: с ==299 640 ± 750 км/с. Электр заряди ва электростатик ўлчаш бирликлари нисбатидан иборат электродинамик доимийни аниклаш (немис физиклари Р. Кольрауш ва В. Вебер; 1856), ёруғликнинг частота ва тўлқин узунлиги маълум бўлганда Ё. т.ни аниклаш усуллари ҳам бор. Ҳозирги вақтда Ё. т.ни ўлчаш Физо усулларининг замонавийлаштирилган усулларини, ёруғлик модуляциясини қўллаш орқали амалга оширилади. Лазер нурларидан ва частотаси баркарорлаштирилган ультратовуш модуляторидан фойдаланиш усули орқали ўлчанган Ё. т.нинг аниклик даражаси анчагина юқори бўлиб, олинган натижа с= 299 792,5 ±0,15 км/с ни ташкил қилади. 1972 й.да америкалик олим К. Ивенсон ўз ходимлари б-н бирга цезий частота стандарти орқали аниқроқ натижа олган: с= 299 792 456,2 ± 0,2 м/с. Халқаро фан ва техника соний маълумотлар қўмитаси бош ассамблеясининг 1973 й.даги карорига биноан вакуумдаги Ё. т.нинг қиймати с = 299 792 458 ± 1,2 м/с деб қабул қилинган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.