Yoruğlikning qutblanişi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 49-b. — ziyouz.com
Yoruğlikning qutblanişi yoruğlik tölqinlari elektr Yo va magnit N maydoni kuçlanganliklari vektorlarining yoruğlik nuriga tik tekislikda tartibli joylaşuvi. Yo. q. atamasini fanga I. Nyuton kiritgan, uning tabiatini J. K. Maksvell yoruğlikning elektromagnit nazariyasida tuşuntirib bergan. Fransuz fizigi E. Malyus Islandiya şpati parçasi orkali Parijdagi Lyuksemburg saroyining botayotgan quyoş nurlaridan yaltirab turgan oynalarini kuzatib, kristallning ma'lum vaziyatda faqat bittagina tasvir körinişini ajablanib payqadi. Şu va b. tajribalar asosida hamda I. Nyutonning yoruğlikning korpuskulyar nazariyasiga tayanib, E. Malyus Quyoş yoruğligida tartibsiz yönalgan korpuskula (zarra) lar biror sirtdan qaytgandan yoki anizotrop kristalldan ötgandan keyin ma'lum yönalişga ega bölib qoladi, deb faraz qildi. Bunday «tartiblangan» yoruğlikni u qutbl angan yoruğlik deb atadi. Yoruğlik manbalaridan çiqqan yoruğlik tölqinlari tartibsiz tarqaladi, ya'ni tölqinlar turli tekisliklarda tebranadi. Bunday tölqinli yoruğlik tabiiy yoruğlik deb ataladi. Tabiiy yoruğlikdan farqli ravişda Ye va N vektorlarning özaro perpendikulyar taşkil etuvçilari orasida doimiy fazalar farqi mavjud bölgan yoruğlik qutblangan yoruğlik deb ataladi. Yoruğlik manbaining hamma elementar qismlaridan bir xil tölqinli yoruğlik nurlari çiqsa, bunday yoruğlikka töla qutblangan yoruğlik deyiladi. Tabiiy yoruğlik tarkibida çizikli, elliptik va doiraviy qutblangan yoruğlik tölqinlari böladi. Yo ning uçi yoruglik nuriga tik tekislikda ellips çizsa, u holda yoruğlik tölqinlari elliptik qutblangan yoruğlik, aylana çizsa, doiraviy qutblangan yoruğlik, Yo tekislikda doimiy yönalişini saqlasa, bunday holatda çiziqli qutblangan yoruğlik deb ataladi. Vakuumda yoruğlikning tarqalişi uning qutblanganligiga boğliq bölmaydi. Agar yoruglik biror muhitda tarqalsa, yoruğlikning yutilişi, tarqaliş yönalişi va tezligi uning qutblanganligiga boğliq böladi. Tabiiy yoruğlikdan qutblangan yoruğlik hosil qiliş uçun qutblaş asbobi (polyarizator)dan foydalaniladi. Yo. q. moddalarning anizotropik xususiyatlarini örganişga yordam beradi. Kristallooptikada kristallarning tuzilişi, mineralogiya va petrografiyada minerallar va toğ jinslari qutblangan yoruğlik yordamida örganiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁРУҒЛИКНИНГ ҚУТБЛАНИШИ ёруғлик тўлқинлари электр Ё ва магнит Н майдони кучланганликлари векторларининг ёруғлик нурига тик текисликда тартибли жойлашуви. Ё. қ. атамасини фанга И. Ньютон киритган, унинг табиатини Ж. К. Максвелл ёруғликнинг электромагнит назариясида тушунтириб берган. Француз физиги Э. Малюс Исландия шпати парчаси opкали Париждаги Люксембург саройининг ботаётган қуёш нурларидан ялтираб турган ойналарини кузатиб, кристаллнинг маълум вазиятда фақат биттагина тасвир кўринишини ажабланиб пайқади. Шу ва б. тажрибалар асосида ҳамда И. Ньютоннинг ёруғликнинг корпускуляр назариясига таяниб, Э. Малюс Қуёш ёруғлигида тартибсиз йўналган корпускула (зарра) лар бирор сиртдан қайтгандан ёки анизотроп кристаллдан ўтгандан кейин маълум йўналишга эга бўлиб қолади, деб фараз қилди. Бундай «тартибланган» ёруғликни у қутбл анган ёруғлик деб атади. Ёруғлик манбаларидан чиққан ёруғлик тўлқинлари тартибсиз тарқалади, яъни тўлқинлар турли текисликларда тебранади. Бундай тўлқинли ёруғлик табиий ёруғлик деб аталади. Табиий ёруғликдан фарқли равишда Е ва Н векторларнинг ўзаро перпендикуляр ташкил этувчилари орасида доимий фазалар фарқи мавжуд бўлган ёруғлик қутбланган ёруғлик деб аталади. Ёруғлик манбаининг ҳамма элементар қисмларидан бир хил тўлқинли ёруғлик нурлари чиқса, бундай ёруғликка тўла қутбланган ёруғлик дейилади. Табиий ёруғлик таркибида чизикли, эллиптик ва доиравий қутбланган ёруғлик тўлқинлари бўлади. Ё нинг учи ёруглик нурига тик текисликда эллипс чизса, у ҳолда ёруғлик тўлқинлари эллиптик қутбланган ёруғлик, айлана чизса, доиравий қутбланган ёруғлик, Ё текисликда доимий йўналишини сақласа, бундай ҳолатда чизиқли қутбланган ёруғлик деб аталади. Вакуумда ёруғликнинг тарқалиши унинг қутбланганлигига боғлиқ бўлмайди. Агар ёруглик бирор муҳитда тарқалса, ёруғликнинг ютилиши, тарқалиш йўналиши ва тезлиги унинг қутбланганлигига боғлиқ бўлади. Табиий ёруғликдан қутбланган ёруғлик ҳосил қилиш учун қутблаш асбоби (поляризатор)дан фойдаланилади. Ё. қ. моддаларнинг анизотропик хусусиятларини ўрганишга ёрдам беради. Кристаллооптикада кристалларнинг тузилиши, минералогия ва петрографияда минераллар ва тоғ жинслари қутбланган ёруғлик ёрдамида ўрганилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.