Yoruğlikning yutilişi

Yoruğlikning yutilişi mu hitdan ötayotgan yoruğlik intensivligining yoruğlikning muhitdagi zarralar b-n özaro ta'siri natijasida kamayişi. Bunda, odatda, muxit isişi, ionlanişi yoki atom va molekulalari ğalayonlanişi mumkin. Yutilgan yoruglik kvanti yutuvçi muxit elektronlari b-n özaro ta'sirlaşib, energiyasini ularga uzatadi. Demak, yoruğlik yutilsa, uning intensivligi kamayadi; intensivlik kamayişi quyidagiça ifodalanadi: 1=10ye~»x. Buger—Lambert—Ber konunitz. asosan yoruğlik intensivligi yutuvçi muhit qatlami qalinligi x ga boğliq holda eksponensial kamayadi. / — x qatlamdan ötgan yoruglik intensivligi; /0 — muhitga tuşayotgan yoruğlik intensivligi; s — muhit xossasiga boğliq yutiş koeffitsiyenta. Yutiş koeffitsiyenta yutilgan yoruğlik çastotasi v (tölqin uzunligi X) ga boğliq, lekin uning intensivligiga va demak, yutuvçi muhit qatlamining qalinligiga boğliq emas. Formuladagi x= ^ deb olinsa, ///0=ye böladi, ya'ni bunday muhitda yoruğlik intensivligi ye=2,72 marta kamayadi. Yutiş koeffitsiyenta yoruğlik çastotasi (tölqin uzunligi)ga boğliq. Atom yoki molekulalari özaro ta'sirlaşmaydigan muhit (past bosimda gaz yoki metall buğlari) uçun yutiş koeffitsiyenti ba'zi tölqin uzunliklarda nolga teng böladi. Metallda erkin elektronlar mavjudligi sababli, metallarning yutiş koeffitsiyenti juda katta, yupqa qatlami ham yoruğlikni deyarli töla yutadi. Yoruğlik ta'sirida erkin elektronlarning harakatçanligi kuçayadi, katta çastotali tok hosil qiladi. Natijada yoruğlik energiyasi metallning içki energiyasiga aylanişi tufayli, intensivligi tez kamayadi. Yarimötkazgiçlar yoruğlikni metallardan kamroq, dielektriklar yarimötkazgiçlardan ham kamroq yutadi. Dielektriklarda barça elektronlar boğlangan. Boğlangan elektronlarning majburiy tebraniş çastotasi katta, amplitudasi kiçik, demak, yutiş koeffitsiyenti ham kiçik böladi. Dielektrikning yutişi selektiv (tanlovçan) xarakterga ega, ya'ni yutilgan yoruğlikning çastotasi elektronning majburiy tebraniş çastotasiga moye kelgandagina yutiliş koeffitsiyenti ortadi. Eritmalarda Yo. yu. ularning konsentratsiyasi, trasi va xossalariga boğliq böladi. Jismlar tuzilişini örganişda, geliotexnika va kimyo sanoatida Yo. yu. hodisasidan foydalaniladi.

YORUĞLIKNING QAYTIŞI - sindiriş koeffitsiyenti turliça bölgan ikki muhit çegarasi sirtiga tuşuvçi yoruğlikning özi kelayotgan muhitga qisman yoki töla qaytişi. Ikki muhit çegarasining xossalari qanday bölişiga qarab, Yo. q.ning tabiati ham turliça bölişi mumkin. Agar çegara notekisliklari ölçami yoruğlik tölqini uzunligidan kiçik bölsa, bunday sirt közgusimon sirt deb ataladi. Şunday sirt (mas, silliq şişa sirti, yaxşilab jilolangan metall sirti, simob tomçisining sirti va b.)ga ingiçka parallel nurlar dastasi tarzida tuşadigan yoruğlik nurlari sirtdan qaytgandan keyin ham parallel nurlar dastasi körinişida qoladi. Yoruğlikning bunday qaytişi tekis qaytiş deb (1rasm), yoruğlikni tekis qaytaruvçi sirt közgu deb ataladi. Bu holda tuşayotgan AS nur b-n MM, sirtning nur tuşayotgan S nuqtasiga ötkazilgan CN normal orasidagi burçaka gayoruğlikningtuşi ş burçagi deyiladi. Qaytgan C5nurbn CN normal orasidagi a' burçak yoruğlikning qaytiş burçagi böladi. Singan CD nur b-n CW, normal orasidagi r burçak siniş burçagi deyiladi (2rasm). Yoruğlikning qaytişi quyidagi qonunga böysunadi: 1) tuşuvçi AS nur va ikki muhit çegarasida nurning tuşiş nuqtasidan çiqarilgan CN normal qaysi tekislikda yotsa, qaytgan nur SV ham şu tekislikda yotadi; 2) qaytiş burçagi tuşiş burçagiga teng böladi, ya'ni a=a'. Qaytgan yoruğlikning intensivligi tuşayotgan yoruğlik nurining qutblanişiga, tuşiş burçagiga hamda birinçi va ikkinçi muhitlarning sindiriş körsatkiçlari l, va p2 ning özaro munosabatiga boğliq. Agar sirtdagi notekisliklarning ölçami yoruğlik tölqini uzunligiga ölçovdoş yoki undan katta bölsa, ingiçka şu'la çegarada soçiladi. Yoruğlik nurlari qaytgandan keyin turli yönalişlarda tarqalsa, bunday qaytiş tarqoq qaytiş (yoki diffuz qaytiş) deb ataladi (3rasm). Yoruğlikning fazo böyiça taqsimoti Lambert qonuni böyiça aniqlanadi. Özi yoruğlik tarqatmaydigan buyumlarni ulardan yoruğlikning xuddi şu tarqoq qaytişi tufayligina köramiz. Hatto juda silliq sirtdan ham yoruğlik juda oz darajada soçiladi. Aks hrlda biz bunday jismlarning sirtini köra olmagan bölar edik. Ba'zi tabiiy hodisalar, mas, sahrodagi sarob Yo. q. hodisasiga asoslanadi.