Yoş afğonlar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 53–54-b. — ziyouz.com
Yoş afğonlar -20-a. boşida Afğonistondagi milliy harakatning qatnaşçilari. Bu harakatda ziyolilar, din arboblari, yirik yer egalari va savdogarlar iştirok etgan. Yo. a.ning ğoyaviy rahbarlaridan biri — Mahmud Tarziy (1866—1935). Ularning dunyoqaraşi şakllanişida panislomizm (asosçisi — Jamoliddin alAfğoniy; 1839—97) va jadidçilik ğoyalari, Yoş turklar va Yoş buxoroliklar harakatlari muhim örin tutadi. Yo. a. asosan, Afğoniston milliy mustaqilligi va ozodligi, amir hokimiyatini çeklaş, maktablarda dunyoviy fanlar öqitişni kengaytiriş, milliy savdo va sanoatni rivojlantiriş uçun kuraşganlar. Bu kuraş, xususan, Birinçi jahon uruşi davrida avj oldi. 1919 y.da Yo. a. ötkazgan davlat töntarişi natijasida amir Habibulloxon (1901 — 19 hukmronlik yillari) öldirilib, taxtga uning islohotlarga moyil öğli Omonullaxon (1892—1960) ötirdi. Omonullaxon Afğonistonni mustaqil deb e'lon qildi (1919 y. 28 fev.). Abdulquddusxon Ittimadiy boş vazir va Mahmud Tarziy taşqi işlar vaziri lavozimlarini egalladi. Biroq Yo. a. hukumatida konservativ va taraqqiyparvar kuçlar örtasidagi özaro kuraş davom etdi. Bu hukumat sovet Rossiyasi b-n yaqinlaşdi. 1921 y. 28 fev. Moskvada sovetaffoh şartnomasi imzolandi. Öşa yili Germaniya, Turkiya, Rossiya, Italiya, Hindistonga afğon yoşlari öqişga jönatildi. Yo. a. hukumati afğon xalqining ingliz mustamlakaçilariga qarşi qurolli kuraşiga (1922) rahbarlik qildi, mamlakatda Konstitutsiya qabul qilindi (1923). Asosiy qonunga köra Afğonistonda konstitutsion monarxiya örnatildi. Islohotlar mahalliy boşqaruv sohasida ham ötkazilib, mamlakat 5 ta provinsiya (Kobul, Qandahor, Hirot, Mozori Şarif, QatağonBadaxşon) va 4 ta viloyat (Şarqiy, Janubiy, Farah, Maymana)ga ajratildi. Islohotlar islom qonunşunosligi va jinoyat huquqi, milliy va etnik kabi sohalarni ham qamrab oldi. Sunniy va şialar özaro teng deb e'lon qilindi, hindlarning huquqi afğonlarga tenglaştirildi. Yo. a.ning taşabbusi b-n Kobulda kutubxona oçildi, «Sitorai Afğon» («Afğon yudduzi») gaz. naşr qilindi. Biroq Yo. a. hukumati içidagi konservativ kuçlar faollaşdi. Harbiy vazir Muhammad Nodirxon hukumat tarkibidan çiqib, muxolifatga qöşildi (1924). Islohotlarning 1bosqiçi (1919—24) ana şunday yakunlandi. Omonullaxonga qarşi jan. va şarkdagi qabilalar hamda dehqonlar ğalayon kötarişdi (1924—28). Omonullaxon hukumati ğalayonlarni bostirib, 1928 y.dan islohotlarning 2bosqiçini boşladi va asosiy e'tiborni madaniymaişiy masalalarni hal etişga qaratdi. Biroq, hukumat tarkibidan Tarziy, Valixon, Abdulhodi Davi va b. Yo. a. çiqarib taşlandi. Siyosatdagi keskin özgarişlar ğalayonlarni qaytadan kuçayişiga olib keldi. 1928— 29 y.larda tojik dehqoni Habibulla — Baçai Saqqo (1890—1929) rahbarligida Şim. provinsiyada kötarilgan isyon natijasida Omonullaxon taxtdan ağdarildi (1929 y. 14 yanv.) va Qandahorga qoçib ketdi. Habibullaxon Afğoniston amiri deb e'lon qilindi (1929 y. yanv.—okt.). U turkistonlik muhojirlar va özbek, tojik kabi tub aholiga katta erkinliklar berdi. Omonullaxon hukumatining taşqi işlar vaziri Ğulom Siddiqxon va Moskvadagi elçisi Ğulom Nabixon Çarxiy b-n SSSR rahbari I. V. Stalin özaro uçraşgaç, 1929 y. 15 apr.da V. Primakov boşçiligidagi sovet qöşinlari Afğonistonga bostirib kirdi. Ularga qarşi jangda Habibullaxon armiyasidan taşqari Ibrohimbek (1889—1932) yigitlari va Xalifa Eşonning 2000 kişilik turkman guruhi ham qatnaşdi. Biroq may oyining oxirida Omonullaxon va ukasi Inoyatullaxon katta miqdordagi boylikni olib, avval Hindistonga, söngra Ğarbga jönab ketdi. Stalinning buyruği b-n 31 mayda qizil askarlar SSSRga qaytdi. Biroq Omonullaxon davrida harbiy vazir bölgan general Muhammad Nodirxon Angliyaning yordamida 1929 y. 15 okt.da Habibullaxonni hokimiyatdan ağdarib, Afğoniston podşosi (1929—33) böldi. 1 noyab.da Habibullaxon va uning 12 vaziri qatl qilindi. Yo. a.ning Abdurahmon Lödiy, Ğulom Muhiddinxon Ortiq, Mirzo Abdurahmon, Abdulhodi Davi, Ğulom Haydarxon Könariy, Ğulom Rizoxon, Said Qosimxon kabi yetakçilari Muhammad Nodirşohning buyruği b-n otib öldirildi yoxud qamoqqa taşlandi. Nodirşoh davrida afğon bölmagan boşqa tub xalqlar va turkistonlik muxrjirlarning ahvoli nihoyatda oğirlaşadi. Yo. a.ning islohotlari butkul bekor qilindi.
Ad.: Nazarov X., Sotsialniye dvijeniya 20x godov XX vek v Afganistane, Duşanbe, 1989.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁШ АФҒОНЛАР -20-а. бошида Афғонистондаги миллий ҳаракатнинг қатнашчилари. Бу ҳаракатда зиёлилар, дин арбоблари, йирик ер эгалари ва савдогарлар иштирок этган. Ё. а.нинг ғоявий раҳбарларидан бири — Маҳмуд Тарзий (1866—1935). Уларнинг дунёқараши шаклланишида панисломизм (асосчиси — Жамолиддин алАфғоний; 1839—97) ва жадидчилик ғоялари, Ёш турклар ва Ёш бухороликлар ҳаракатлари муҳим ўрин тутади. Ё. а. асосан, Афғонистон миллий мустақиллиги ва озодлиги, амир ҳокимиятини чеклаш, мактабларда дунёвий фанлар ўқитишни кенгайтириш, миллий савдо ва саноатни ривожлантириш учун курашганлар. Бу кураш, хусусан, Биринчи жаҳон уруши даврида авж олди. 1919 й.да Ё. а. ўтказган давлат тўнтариши натижасида амир Ҳабибуллохон (1901 — 19 ҳукмронлик йиллари) ўлдирилиб, тахтга унинг ислоҳотларга мойил ўғли Омонуллахон (1892—1960) ўтирди. Омонуллахон Афғонистонни мустақил деб эълон қилди (1919 й. 28 фев.). Абдулқуддусхон Иттимадий бош вазир ва Маҳмуд Тарзий ташқи ишлар вазири лавозимларини эгаллади. Бироқ Ё. а. ҳукуматида консерватив ва тараққийпарвар кучлар ўртасидаги ўзаро кураш давом этди. Бу ҳукумат совет Россияси б-н яқинлашди. 1921 й. 28 фев. Москвада советафfoh шартномаси имзоланди. Ўша йили Германия, Туркия, Россия, Италия, Ҳиндистонга афғон ёшлари ўқишга жўнатилди. Ё. а. ҳукумати афғон халқининг инглиз мустамлакачиларига қарши қуролли курашига (1922) раҳбарлик қилди, мамлакатда Конституция қабул қилинди (1923). Асосий қонунга кўра Афғонистонда конституцион монархия ўрнатилди. Ислоҳотлар маҳаллий бошқарув соҳасида ҳам ўтказилиб, мамлакат 5 та провинция (Кобул, Қандаҳор, Ҳирот, Мозори Шариф, ҚатағонБадахшон) ва 4 та вилоят (Шарқий, Жанубий, Фараҳ, Маймана)га ажратилди. Ислоҳотлар ислом қонуншунослиги ва жиноят ҳуқуқи, миллий ва этник каби соҳаларни ҳам қамраб олди. Сунний ва шиалар ўзаро тенг деб эълон қилинди, ҳиндларнинг ҳуқуқи афғонларга тенглаштирилди. Ё. а.нинг ташаббуси б-н Кобулда кутубхона очилди, «Ситораи Афғон» («Афғон юддузи») газ. нашр қилинди. Бироқ Ё. а. ҳукумати ичидаги консерватив кучлар фаоллашди. Ҳарбий вазир Муҳаммад Нодирхон ҳукумат таркибидан чиқиб, мухолифатга қўшилди (1924). Ислоҳотларнинг 1босқичи (1919—24) ана шундай якунланди. Омонуллахонга қарши жан. ва шаркдаги қабилалар ҳамда деҳқонлар ғалаён кўтаришди (1924—28). Омонуллахон ҳукумати ғалаёнларни бостириб, 1928 й.дан ислоҳотларнинг 2босқичини бошлади ва асосий эътиборни маданиймаиший масалаларни ҳал этишга қаратди. Бироқ, ҳукумат таркибидан Тарзий, Валихон, Абдулҳоди Дави ва б. Ё. а. чиқариб ташланди. Сиёсатдаги кескин ўзгаришлар ғалаёнларни қайтадан кучайишига олиб келди. 1928— 29 й.ларда тожик деҳқони Ҳабибулла — Бачаи Саққо (1890—1929) раҳбарлигида Шим. провинцияда кўтарилган исён натижасида Омонуллахон тахтдан ағдарилди (1929 й. 14 янв.) ва Қандаҳорга қочиб кетди. Ҳабибуллахон Афғонистон амири деб эълон қилинди (1929 й. янв.—окт.). У туркистонлик муҳожирлар ва ўзбек, тожик каби туб аҳолига катта эркинликлар берди. Омонуллахон ҳукуматининг ташқи ишлар вазири Ғулом Сиддиқхон ва Москвадаги элчиси Ғулом Набихон Чархий б-н СССР раҳбари И. В. Сталин ўзаро учрашгач, 1929 й. 15 апр.да В. Примаков бошчилигидаги совет қўшинлари Афғонистонга бостириб кирди. Уларга қарши жангда Ҳабибуллахон армиясидан ташқари Иброҳимбек (1889—1932) йигитлари ва Халифа Эшоннинг 2000 кишилик туркман гуруҳи ҳам қатнашди. Бироқ май ойининг охирида Омонуллахон ва укаси Иноятуллахон катта миқдордаги бойликни олиб, аввал Ҳиндистонга, сўнгра Ғарбга жўнаб кетди. Сталиннинг буйруғи б-н 31 майда қизил аскарлар СССРга қайтди. Бироқ Омонуллахон даврида ҳарбий вазир бўлган генерал Муҳаммад Нодирхон Англиянинг ёрдамида 1929 й. 15 окт.да Ҳабибуллахонни ҳокимиятдан ағдариб, Афғонистон подшоси (1929—33) бўлди. 1 нояб.да Ҳабибуллахон ва унинг 12 вазири қатл қилинди. Ё. а.нинг Абдураҳмон Лўдий, Ғулом Муҳиддинхон Ортиқ, Мирзо Абдураҳмон, Абдулҳоди Дави, Ғулом Ҳайдархон Кўнарий, Ғулом Ризохон, Саид Қосимхон каби етакчилари Муҳаммад Нодиршоҳнинг буйруғи б-н отиб ўлдирилди ёхуд қамоққа ташланди. Нодиршоҳ даврида афғон бўлмаган бошқа туб халқлар ва туркистонлик мухржирларнинг аҳволи ниҳоятда оғирлашади. Ё. а.нинг ислоҳотлари буткул бекор қилинди.
Ад.: Назаров X., Социальные движения 20х годов XX век в Афганистане, Душанбе, 1989.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.