Yoş xivaliklar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 62–64-b. — ziyouz.com
Yoş xivaliklar — Xiva xonligida jadidlar taşkil qilgan partiya (firqa) (1914—21). Öz safida milliy ziyolilar, hunarmand, dehqon, savdogarlar, islom ulamolari va ayrim davlat amaldorlarini birlaştirgan. 1914 y. avg.da Yo. x. partiyasiga Polvonniyoz hoji Yusupov asos soldi. Jumaniyoz Boboniyozov, Bobojon Yoqubov, Jumaniyoz Sultonmurodov, Nazir Şolikorov, Sultonqori Jumaniyozov, Xudoybergan Devonov, Husaynbek devonbegi Matmurodov, Muhammadyorxöja Abdullayev partiyaning faollari edi. Partiyaning e'lon qilingan dasturida xon hokimiyatini çeklaydigan islohotlar ötkaziş, mamlakatda konstitutsiyaviy monarxiya örnatiş, xalqni ma'rifatli qiliş möljallangan. Xiva xonligidagi 1916 y. qözğolonida faol qatnaşgan Yo. x.ning rahbarlaridan biri qozikalon Bobooxun Salimov (1874— 1929) qözğolonçilar faoliyatini yaşirin ravişda boşqardi. 1917 y. fev. inqilobi Yo. x. faoliyatiga kuçli ta'sir körsatdi, ular oçiq kuraş yöliga ötdi. 1917 y. 5 apr.da Xiva xoni Asfandiyorxon Yo. x. takdim etgan manifestni imzolaşga majbur böldi. Manifestda yangi usul maktablari oçilişi, mamlakatda t. y., poçta, telegraf barpo etilişi zarurligi, davlat xazinasi nazorat ostiga olinişi, barça amaldorlarning saylanişi va maoş b-n ta'minlanişi, butun aholining şariat oldida tengligi ta'kidlangan edi. Isloxrtlar amalga oşirilişini nazorat qiliş uçun 30 vakildan iborat muvaqqat qömita taşkil topdi. 8 apr. da mamlakatni boşqariş uçun Xivada xon huzurida Majlis (raisi — Bobooxun Salimov) va Nozirlar Kengaşi (raisi Husaynbek devonbegi Matmurodov) tuzildi. P. Yusupov (1861—1936) ga Rossiya hukumati va rus qöşinlari b-n munosabatlarni barkarorlaştiriş vazifasi yuklatildi. Muvaqqat qömita tarkibiga keyinçalik yana 19 kişi, şuningdek, 7 turkman kiritildi. Yo. x. Xiva xonligida hokimiyatni boşqaruvçi hukmron kuçga aylandi. 1917 y. mayda Majlis raisi Bobooxun Salimov boşçiligidagi delegatsiya Muvaqqat hukumat vakillari b-n muzokara ötkaziş uçun Toşkentga jönadi. Asfandiyorxon Muvaqqat xukumatning Xivadagi vakili general Xöja Mirbadalov (millati tatar) boşçiligidagi harbiy kuçlarga tayanib, iyunda Majlisni tarqatib yubordi. Xon öziga ma'qul kişilardan yangi tarkibdagi Majlis (raisi — Ortiq Oxun) va Nozirlar Kengaşi (raisi — Ishoqxöja Xöjayev) ni tayinladi, Yo. x.dan şafqatsiz öç olişga kirişdi. H. Matmurodov boşçiligidagi sobiq Majlisning 17 a'zosi qamoqqa olindi, Bobooxun Salimov ustidan kuçli nazorat örnatildi, Yo. x. partiyasining barça a'zolari kofir, deb e'lon qilindi. 1917 y. sent.da Xivaga polkovnik Zaysev katta kazak otryadi b-n yetib keldi. 21 noyab.da Yo. x. ustidan «qozilarning şariat sudi» ötkazildi. 1917 y. noyab.da Asfandiyorxon rus kazaklari yordamida Majlisni butunlay tugatdi. Xonning istibdod tuzumi b-n kuraşda maglubiyatga uçragan Yo. x. mamlakatdan çiqib ketişga majbur böldi. 1917 y. noyab.—dek.da P. Yusupov, N. Şolikorov (1881 — 1938) Toşkentga, mulla Jumaniyoz Sultonmurodov — PetroAleksandrovsk (hoz. Törtköl)ga yetib borişdi. Yo. x. partiyasining boşqa yetakçilari Husaynbek Matmurodov, Ishoqxöja Xöjayev, Abdusalom Hoji Islomxöjayev, Hoji Avazberdi Eşonov xon buyruği b-n qatl qilindi (1918 y. 18 may). 1918 y. boşlarida Toşkentda Yo. x. qömitasi tuzildi (raisi — Polvonniyoz Yusupov). Yo. x. taktik maqsadlarni közlab, bolşeviklar b-n yaqinlaşdi. Törtköldagi Yo. x. dan bir guruh inqilobçilar b-n ajralib, 1919 y. boşida kommunistik guruh (fraksiya) tuzganligini e'lon qildi (raisi — Jumaniyoz Sultonmurodov). Yo. x. partiyasiga köplab a'zolar kelib qöşildi. Uning yangi dasturi qabul qilinib, unda demokratik islohotlar dasturi bayon etildi. Xiva xoni, töralar va beklarga qaraşli butun molmulkni xalqqa beriş, katta boylarning yerlarini kambağallarga taqsimlaş, bepul şifoxonalar va maktablar oçiş, yöllar va köpriklar quriş, siyosiy erkinlik, milliy tengxuquqlilik, xonlik tuzumini ağdarib taşlab, demokratik xalq hokimiyati — respublikani barpo qiliş közda tutildi. Rossiya va Turkistonning bolşevik rahbarlari Xiva xonligidagi barça muxolif kuçlarni jipslaştirişga zör berib intildi. 1919 y. noyab. da Yo. x., Törtköldagi inqilobçi kommunistlar guruhi hamda Qöşmamedxon Sapiyev (? — 1920) va Ğulomalixon Bahodir (taxm. 1885— 1925) boşçiligidagi turkman qabilalari Xiva xoni Sayd Abdullaxon (? — 1933) va turkman yovmutlarining yetakçisi Junaidxonta karşi kuraş boşlaş uçun özaro ittifoq tuzib, Xivani egallaş uçun qizil askarlarni yordamga çaqirdi. 1919 y. noyab. — 1920 y. yanv. oylaridagi keskin janglar natijasida Turkiston fronti Amudaryo (Xiva) guruhining qöşinlari (qömondon — N. M. Şçerbakov, siyosiy rahbar — G. B. Skalov) 1920 y. 1 fev.da xonlik poytaxti Xivani bosib oldi. Xiva xoni Sayd Abullaxon taxtdan voz keçdi, Junaidxon janglar b-n Krraqumga çekindi. 2 fev. da Muvaqqat inqilobiy qömita tuzildi. Unga Törtköldagi Yo. x. inqilobiy qömitasining boşliği Jumaniyoz Sultonmurodov — rais, Majlisning sobiq raisi Bobooxun Salimov, ulamolar vakili Odamoxun Ortiqov, yirik savdogar Matpanoboy Madrahimov, turkmanlar vakillari Mulla Öroz Xöjamuhamedov va Mulla Navröz Röziboyev a'zo böldi. 9 apr.da Muvaqqat inqilobiy qömita işini yaxşilaş uçun uning tarkibida 10 kişidan iborat dastlabki xalq xukumati — Nozirlar Şörosi taşkil qilindi. Kundalik masalalarni hal qiliş uçun Jumaniyoz Sultonmurodov (rais), Polvonniyoz Hoji Yusupov, Bobooxun Salimovdan iborat hay'at saylandi. 1920 y. 26—30 apr.da Butun Xorazm xalq vakillarining I qurultoyida Xorazm Xalk Sovet Respublikam (XXSR) taşkil topdi. Yo. x. dasturi qurultoyda kabul etilgan muvaqqat konstitutsiyaga asos qilib olindi. Unda Xiva xonligi tugatilganligi va Xorazm Xalq Respublikasi tuzilganligi e'lon etildi. Qurultoyda 15 kişidan iborat respublika xukumati — Xalq Nozirlari Şörosi tuzildi. Polvonniyoz Hoji Yusupov boşçiligidagi xukumat tarkibiga Jumaniyoz Sultonmurodov (raisning 1muovini), Bobooxun Salimov (adliya), Bekjon Rahmonov (maorif), Eşçonqori Jabborqulov (xalq xöjaligi), Öroz Xöjamuhamedov (taşqi işlar), Navröz Röziboyev (hukumat kotibi), Qöşmamedxon Sapiyev (raisning 2muovini), Ğulomalixon Bahodir (ijtimoiy ta'minot), Şomurod Baxşi (soğliqni saqlaş), Muhammadpanoboy Abdullayev (moliya), Xudoybergan Devonov (oliy mufattişnazorat), Rizo Şokirov (harbiy), Hakim Bobojonov (ziroatdehqonçilik), Nazir Şolikorov (içki işlar) nozir sifatida kiritildi. Nozirlarning aksariyati jadidlardan iborat bölgan va şu sababli hukumat Yo. x. hukumati deb yuritilgan. Yo. x. mamlakatda xonlikdan qolgan asoratlarni tugatiş, respublikada demokratik tuzumni qaror toptiriş, mustaqil Xorazm davlatini barpo qiliş uçun kuraşdi. Rossiya rasmiy doiralari, Turkkomissiya va Turkfront vakillari mustaqil siyosat yuritişga intilayotgan Yo. x. xukumatini badnom qiliş uçun jonjaxdi b-n harakat qildi. Şörolar davlatining qurolli iğvogarliklariga qaramay, Yo. x. hukumati qariyb bir yil yaşadi. 1921 y. 6 martda qizil askarlar Xivada 2marta davlat töntarişi yasab, Yo. x. xukumatini ağdarib taşladi. Bolşeviklar xalq nozirlarini qamoqqa olib, köpçiligini otib taşladi. Ayrim nozirlar Junaidxon va istiklolçilar safiga qöşildi, ba'zilari çet ellarga ötib ketdi. Yo. x.ning bir qismi keyinçalik afv qilindi va ular Xorazmdagi şöro davlati qurilişida faol iştirok etdi (1923 y. okt.gaça). Ularning aksariyat qismi 30y.lar qatağonlarida yoş buxoroliklar singari halok böldi. Ad.: Yusupov Polvonniyoz Hoji, Yoş xivaliklar tarixi (Xotiralar), Urganç, 1999; Xorazm tarixi, 1—2j.lar, Urganç, 1997; Matkarimov M., Xorazm respublikasi: davlattuzilişi, nozirlari va iqtisodi, Urganç, 1993; Özbekistonning yangi tarixi, 1kitob [Turkiston çor Rossiyasi mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Turkestan v naçale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Alimova D. va b., Özbekiston tarixi (19171991 i.), T., 2000; Rajabov Q. K., Mustaqil Turkiston fikri uçun mujodalalar, T., 2000; Mustabid tuzumning Özbekiston milliy boyliklarini talaş siyosati; tarix şohidligi va saboklari, T., 2000; Oçerki po istorii gosudarstvennosti Özbekistona, T., 2001.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁШ ХИВАЛИКЛАР — Хива хонлигида жадидлар ташкил қилган партия (фирқа) (1914—21). Ўз сафида миллий зиёлилар, ҳунарманд, деҳқон, савдогарлар, ислом уламолари ва айрим давлат амалдорларини бирлаштирган. 1914 й. авг.да Ё. х. партиясига Полвонниёз ҳожи Юсупов асос солди. Жуманиёз Бобониёзов, Бобожон Ёқубов, Жуманиёз Султонмуродов, Назир Шоликоров, Султонқори Жуманиёзов, Худойберган Девонов, Ҳусайнбек девонбеги Матмуродов, Муҳаммадёрхўжа Абдуллаев партиянинг фаоллари эди. Партиянинг эълон қилинган дастурида хон ҳокимиятини чеклайдиган ислоҳотлар ўтказиш, мамлакатда конституциявий монархия ўрнатиш, халқни маърифатли қилиш мўлжалланган. Хива хонлигидаги 1916 й. қўзғолонида фаол қатнашган Ё. х.нинг раҳбарларидан бири қозикалон Бобоохун Салимов (1874— 1929) қўзғолончилар фаолиятини яширин равишда бошқарди. 1917 й. фев. инқилоби Ё. х. фаолиятига кучли таъсир кўрсатди, улар очиқ кураш йўлига ўтди. 1917 й. 5 апр.да Хива хони Асфандиёрхон Ё. х. такдим этган манифестни имзолашга мажбур бўлди. Манифестда янги усул мактаблари очилиши, мамлакатда т. й., почта, телеграф барпо этилиши зарурлиги, давлат хазинаси назорат остига олиниши, барча амалдорларнинг сайланиши ва маош б-н таъминланиши, бутун аҳолининг шариат олдида тенглиги таъкидланган эди. Ислохртлар амалга оширилишини назорат қилиш учун 30 вакилдан иборат муваққат қўмита ташкил топди. 8 апр. да мамлакатни бошқариш учун Хивада хон ҳузурида Мажлис (раиси — Бобоохун Салимов) ва Нозирлар Кенгаши (раиси Ҳусайнбек девонбеги Матмуродов) тузилди. П. Юсупов (1861—1936) га Россия ҳукумати ва рус қўшинлари б-н муносабатларни баркарорлаштириш вазифаси юклатилди. Муваққат қўмита таркибига кейинчалик яна 19 киши, шунингдек, 7 туркман киритилди. Ё. х. Хива хонлигида ҳокимиятни бошқарувчи ҳукмрон кучга айланди. 1917 й. майда Мажлис раиси Бобоохун Салимов бошчилигидаги делегация Муваққат ҳукумат вакиллари б-н музокара ўтказиш учун Тошкентга жўнади. Асфандиёрхон Муваққат хукуматнинг Хивадаги вакили генерал Хўжа Мирбадалов (миллати татар) бошчилигидаги ҳарбий кучларга таяниб, июнда Мажлисни тарқатиб юборди. Хон ўзига маъқул кишилардан янги таркибдаги Мажлис (раиси — Ортиқ Охун) ва Нозирлар Кенгаши (раиси — Исҳоқхўжа Хўжаев) ни тайинлади, Ё. х.дан шафқатсиз ўч олишга киришди. Ҳ. Матмуродов бошчилигидаги собиқ Мажлиснинг 17 аъзоси қамоққа олинди, Бобоохун Салимов устидан кучли назорат ўрнатилди, Ё. х. партиясининг барча аъзолари кофир, деб эълон қилинди. 1917 й. сент.да Хивага полковник Зайцев катта казак отряди б-н етиб келди. 21 нояб.да Ё. х. устидан «қозиларнинг шариат суди» ўтказилди. 1917 й. нояб.да Асфандиёрхон рус казаклари ёрдамида Мажлисни бутунлай тугатди. Хоннинг истибдод тузуми б-н курашда маглубиятга учраган Ё. х. мамлакатдан чиқиб кетишга мажбур бўлди. 1917 й. нояб.—дек.да П. Юсупов, Н. Шоликоров (1881 — 1938) Тошкентга, мулла Жуманиёз Султонмуродов — ПетроАлександровск (ҳоз. Тўрткўл)га етиб боришди. Ё. х. партиясининг бошқа етакчилари Ҳусайнбек Матмуродов, Исҳоқхўжа Хўжаев, Абдусалом Ҳожи Исломхўжаев, Ҳожи Авазберди Эшонов хон буйруғи б-н қатл қилинди (1918 й. 18 май). 1918 й. бошларида Тошкентда Ё. х. қўмитаси тузилди (раиси — Полвонниёз Юсупов). Ё. х. тактик мақсадларни кўзлаб, большевиклар б-н яқинлашди. Тўрткўлдаги Ё. х. дан бир гуруҳ инқилобчилар б-н ажралиб, 1919 й. бошида коммунистик гуруҳ (фракция) тузганлигини эълон қилди (раиси — Жуманиёз Султонмуродов). Ё. х. партиясига кўплаб аъзолар келиб қўшилди. Унинг янги дастури қабул қилиниб, унда демократик ислоҳотлар дастури баён этилди. Хива хони, тўралар ва бекларга қарашли бутун молмулкни халққа бериш, катта бойларнинг ерларини камбағалларга тақсимлаш, бепул шифохоналар ва мактаблар очиш, йўллар ва кўприклар қуриш, сиёсий эркинлик, миллий тенгхуқуқлилик, хонлик тузумини ағдариб ташлаб, демократик халқ ҳокимияти — республикани барпо қилиш кўзда тутилди. Россия ва Туркистоннинг большевик раҳбарлари Хива хонлигидаги барча мухолиф кучларни жипслаштиришга зўр бериб интилди. 1919 й. нояб. да Ё. х., Тўрткўлдаги инқилобчи коммунистлар гуруҳи ҳамда Қўшмамедхон Сапиев (? — 1920) ва Ғуломалихон Баҳодир (тахм. 1885— 1925) бошчилигидаги туркман қабилалари Хива хони Сайд Абдуллахон (? — 1933) ва туркман ёвмутларининг етакчиси Жунаидхонта карши кураш бошлаш учун ўзаро иттифоқ тузиб, Хивани эгаллаш учун қизил аскарларни ёрдамга чақирди. 1919 й. нояб. — 1920 й. янв. ойларидаги кескин жанглар натижасида Туркистон фронти Амударё (Хива) гуруҳининг қўшинлари (қўмондон — Н. М. Шчербаков, сиёсий раҳбар — Г. Б. Скалов) 1920 й. 1 фев.да хонлик пойтахти Хивани босиб олди. Хива хони Сайд Абуллахон тахтдан воз кечди, Жунаидхон жанглар б-н Кррақумга чекинди. 2 фев. да Муваққат инқилобий қўмита тузилди. Унга Тўрткўлдаги Ё. х. инқилобий қўмитасининг бошлиғи Жуманиёз Султонмуродов — раис, Мажлиснинг собиқ раиси Бобоохун Салимов, уламолар вакили Одамохун Ортиқов, йирик савдогар Матпанобой Мадраҳимов, туркманлар вакиллари Мулла Ўроз Хўжамуҳамедов ва Мулла Наврўз Рўзибоев аъзо бўлди. 9 апр.да Муваққат инқилобий қўмита ишини яхшилаш учун унинг таркибида 10 кишидан иборат дастлабки халқ хукумати — Нозирлар Шўроси ташкил қилинди. Кундалик масалаларни ҳал қилиш учун Жуманиёз Султонмуродов (раис), Полвонниёз Ҳожи Юсупов, Бобоохун Салимовдан иборат ҳайъат сайланди. 1920 й. 26—30 апр.да Бутун Хоразм халқ вакилларининг I қурултойида Хоразм Халк Совет Республикам (ХХСР) ташкил топди. Ё. х. дастури қурултойда кабул этилган муваққат конституцияга асос қилиб олинди. Унда Хива хонлиги тугатилганлиги ва Хоразм Халқ Республикаси тузилганлиги эълон этилди. Қурултойда 15 кишидан иборат республика хукумати — Халқ Нозирлари Шўроси тузилди. Полвонниёз Ҳожи Юсупов бошчилигидаги хукумат таркибига Жуманиёз Султонмуродов (раиснинг 1муовини), Бобоохун Салимов (адлия), Бекжон Раҳмонов (маориф), Эшчонқори Жабборқулов (халқ хўжалиги), Ўроз Хўжамуҳамедов (ташқи ишлар), Наврўз Рўзибоев (ҳукумат котиби), Қўшмамедхон Сапиев (раиснинг 2муовини), Ғуломалихон Баҳодир (ижтимоий таъминот), Шомурод Бахши (соғлиқни сақлаш), Муҳаммадпанобой Абдуллаев (молия), Худойберган Девонов (олий муфаттишназорат), Ризо Шокиров (ҳарбий), Ҳаким Бобожонов (зироатдеҳқончилик), Назир Шоликоров (ички ишлар) нозир сифатида киритилди. Нозирларнинг аксарияти жадидлардан иборат бўлган ва шу сабабли ҳукумат Ё. х. ҳукумати деб юритилган. Ё. х. мамлакатда хонликдан қолган асоратларни тугатиш, республикада демократик тузумни қарор топтириш, мустақил Хоразм давлатини барпо қилиш учун курашди. Россия расмий доиралари, Турккомиссия ва Туркфронт вакиллари мустақил сиёсат юритишга интилаётган Ё. х. хукуматини бадном қилиш учун жонжахди б-н ҳаракат қилди. Шўролар давлатининг қуролли иғвогарликларига қарамай, Ё. х. ҳукумати қарийб бир йил яшади. 1921 й. 6 мартда қизил аскарлар Хивада 2марта давлат тўнтариши ясаб, Ё. х. хукуматини ағдариб ташлади. Большевиклар халқ нозирларини қамоққа олиб, кўпчилигини отиб ташлади. Айрим нозирлар Жунаидхон ва истиклолчилар сафига қўшилди, баъзилари чет элларга ўтиб кетди. Ё. х.нинг бир қисми кейинчалик афв қилинди ва улар Хоразмдаги шўро давлати қурилишида фаол иштирок этди (1923 й. окт.гача). Уларнинг аксарият қисми 30й.лар қатағонларида ёш бухороликлар сингари ҳалок бўлди. Ад.: Юсупов Полвонниёз Ҳожи, Ёш хиваликлар тарихи (Хотиралар), Урганч, 1999; Хоразм тарихи, 1—2ж.лар, Урганч, 1997; Маткаримов М., Хоразм республикаси: давлаттузилиши, нозирлари ва иқтисоди, Урганч, 1993; Ўзбекистоннинг янги тарихи, 1китоб [Туркистон чор Россияси мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Туркестан в начале XX века: к истории истоков национальной независимости, Т., 2000; Алимова Д. ва б., Ўзбекистон тарихи (19171991 и.), Т., 2000; Ражабов Қ. К., Мустақил Туркистон фикри учун мужодалалар, Т., 2000; Мустабид тузумнинг Ўзбекистон миллий бойликларини талаш сиёсати; тарих шоҳидлиги ва сабоклари, Т., 2000; Очерки по истории государственности Ўзбекистона, Т., 2001.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.