Yovvoyi ğözalar

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 4–5-b. — ziyouz.com

Yovvoyi ğözalar YOVVOYI ĞÖZALAR, ğözaning yov voyi turlari — Cossypium L. turkumiga mansub 50 tur ğözadan 45 tasini öz içiga oladigan yovvoyi turlar. Xromosomalarining soniga qarab Yo.ğ. 2 guruhga bölinadi. Birinçi guruhga köproq diploid turlar (2p=26), ikkinçi guruhga tetraploid turlar (2p=52) kiradi. Barça diploid turlar xromosomalarining tuzilişiga qarab 6 genomli — A, V, D, Ye, S, Ğ guruhidan iborat; tetraploid turlar AD genomli böladi. Yo.ğ. Yer şarining neotropik, paleotropik va Avstraliyaning floristik ölkalarida tarqalgan. Ular madaniy ğözalardan tarqaliş arealining torligi, turlararo polimorfizmning juda sust ifodalanganligi, şoxlanişining monopodial yoki aralaş bölişi, kösaqlarining juda maydaligi, tola va çigit tuklari orasida aniq çegara yöqligi b-n farqlanadi. Tolasining uz. 0,5—15 mm. Tolasi oç sariq, töq sariq, qoramtirqönğir yaşil, kumuşsimonkök böladi. Deyarli hamma tur çigiti toşçigit bölganligi tufayli tabiiy şaroitda juda uzoq vaqt yaxşilab namlangandagina unib çiqadi. Bu xususiyat turning uzoq vaqt davom etadigan qurğoqçilik va b. noqulay şaroitlarda ösişi va saqlanib qolişiga yordam beradi. Yo.ğ. uzoq davom etgan evolyutsiya jarayonida nisbatan qisqa kunga örganib, uzun kunda xrsil beriş qobiliyatini yöqotgan. Ular tropik mintaqada yaxşi ösib rivojlanadi; kuzqişbahor şaroitida kun 11 — 12 soat yoruğ böladigan davrda bemalol gullab, hosil beradi. Yo.ğ. hosil oliş maqsadida ekilmaydi, biroq, ularning har biri noyob va qimmatli xususiyatlarga ega: sovuq, qurğoqçilik, viltga çidamli, tolasi mustaqkam va nihoyatda serhosil. Şuning uçun ulardan genetikaseleksiya tadqiqotlarda foydalaniş mumkin (yana q. Ğöza sistematikasi).

Ad.: Ğöza, 1j., T., 1957; Jukovskiy P. M., Kulturniye rasteniya i ix sorodiçi, 3 izd., L., 1971; Abdullayev A. A., O melçen ko M. V., Ğöza turlari, T., 1977.

Abdumavlon Abdullayev.

Yovvoyi ğözalar: A) Sturt ğözasi; B) Davidzon ğözasi: /—poyasi; 2— bargi; 3— guli; 4— kösagi; 5—çanoği.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЁВВОЙИ ҒЎЗАЛАР, ғўзанинг ёв войи турлари — Cossypium L. туркумига мансуб 50 тур ғўзадан 45 тасини ўз ичига оладиган ёввойи турлар. Хромосомаларининг сонига қараб Ё.ғ. 2 гуруҳга бўлинади. Биринчи гуруҳга кўпроқ диплоид турлар (2п=26), иккинчи гуруҳга тетраплоид турлар (2п=52) киради. Барча диплоид турлар хромосомаларининг тузилишига қараб 6 геномли — А, В, D, Е, С, Ғ гуруҳидан иборат; тетраплоид турлар АД геномли бўлади. Ё.ғ. Ер шарининг неотропик, палеотропик ва Австралиянинг флористик ўлкаларида тарқалган. Улар маданий ғўзалардан тарқалиш ареалининг торлиги, турлараро полиморфизмнинг жуда суст ифодаланганлиги, шохланишининг моноподиал ёки аралаш бўлиши, кўсақларининг жуда майдалиги, тола ва чигит туклари орасида аниқ чегара йўқлиги б-н фарқланади. Толасининг уз. 0,5—15 мм. Толаси оч сариқ, тўқ сариқ, қорамтирқўнғир яшил, кумушсимонкўк бўлади. Деярли ҳамма тур чигити тошчигит бўлганлиги туфайли табиий шароитда жуда узоқ вақт яхшилаб намлангандагина униб чиқади. Бу хусусият турнинг узоқ вақт давом этадиган қурғоқчилик ва б. ноқулай шароитларда ўсиши ва сақланиб қолишига ёрдам беради. Ё.ғ. узоқ давом этган эволюция жараёнида нисбатан қисқа кунга ўрганиб, узун кунда хрсил бериш қобилиятини йўқотган. Улар тропик минтақада яхши ўсиб ривожланади; кузқишбаҳор шароитида кун 11 — 12 соат ёруғ бўладиган даврда бемалол гуллаб, ҳосил беради. Ё.ғ. ҳосил олиш мақсадида экилмайди, бироқ, уларнинг ҳар бири ноёб ва қимматли хусусиятларга эга: совуқ, қурғоқчилик, вилтга чидамли, толаси мустақкам ва ниҳоятда серҳосил. Шунинг учун улардан генетикаселекция тадқиқотларда фойдаланиш мумкин (яна қ. Ғўза систематикаси).

Ад.: Ғўза, 1ж., Т., 1957; Жуковский П. М., Культурные растения и их сородичи, 3 изд., Л., 1971; Абдуллаев А. А., О мельчен ко М. В., Ғўза турлари, Т., 1977.

Абдумавлон Абдуллаев.

Ёввойи ғўзалар: А) Стурт ғўзаси; Б) Давидзон ғўзаси: /—пояси; 2— барги; 3— гули; 4— кўсаги; 5—чаноғи.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.