Yovvoyi olma
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 2-b. — ziyouz.com
Yovvoyi olma — olma avlodiga mansub yovvoyi holda ösadigan olma turlari. Boğdorçilikda uruğidan payvandtag va yangi navlarni çiqarişda seleksion material sifatida foydalaniladi, mevasidan povidlo, jem kabi mahsulotlar tayyorlanadi. Özbekistonda 10 turi uçraydi. Yo.o.ning turlari, asosan, Toşkent viloyati (Böstonliq, Parkent, Ohangaron tumanlari)ning toğli zonalarida tarqalgan. Asosiy turlari: Örmon olmasi (M.silvestril Mill.) — uning juda köp tur xillari va şakllari bor. Yevropa örmonlarida tarqalgan. Daraxti kam baçki çiqaradigan uzun tanali. Qurğoqçilikka va sovuqqa çidamli, eng yaxşi payvandtag hisoblanadi. Olxöri bargli olma — kitayka (M.prunifolia Borkh.) — Sibir, Uzok. Şarq, Qozoğiston, Qirğizistonda ösadi. Sovuqqa çidamli. Bal. 10 m, ildizlari baquvvat, mevasi mayda, qizğişsariq yoki qizil. Past böyli olma (M. pumila Mill.) — Yevropa, Kavkaz, Qrim, Örta Osiyoda tarqalgan. Past böyli daraxtining novdalari tukli va ildizi bakuvvat, bir neça turxillari bor. Issiqsevar, bu turga dusen va paradizka kiradi. Paradizka, rayka (M.paralisiaca Schn.) — pakana butasimon daraxt. Bal. 2 m, sovuqqa çidamsiz. Pakana payvandtag sifatida ekiladi. Şarq yoki Kavkaz olmasi (M.orientalis Uglitz.) — Kavkazda, Qrim va Örta Osiyoning toğli mintaqalarida ösadi. Sovuqqa çidamsiz, qurğokçilikka çidamli. Mahalliy Kavkaz navlari boğdorçilikda ustirib madaniylaştirilgan. Sivere olmasi (M.Siversii) — yovvoyi holda Örta Osiyo toğlarida usadi. Sovuqqa çidamliligi örtaça, vegetativ köpayiş xususiyatiga ega. Örta Osiyo boğlaridagi olmalarning asosiy payvandtagi. Turkman olmasi (M.turkmenorum Jus et.pop.) — Kopetdoğ toğlarida usadi. Böyi 3—5 m, ildiz baçkilari köp bölgani uçun tez köpayadi, tupi kiçikroq. Mevasi örtaça yirik, oç yaşiljigarrang (ba'zan qizğiş), issiqqa çidamli. Yer osti suvi yuza joylarda yaxşi ösadi. Turkistonda «baboarab olmasi», Xorazmda «xazorasp» yoki «xorazm olmasi» nomi b-n maşhur. Qizil olma yoki Nedzevedskiy olmasi (M.Niedzwetskiana Duck.) — Tyanşanda va Örta Osiyoda ekma holda uçraydi. Yovvoyi turlari, asosan, Toşkent viloyati toğlarida köp. Ayrim turlari manzarali ösimlik sifatida ekiladi. 19a.ning oxiriga qadar Özbekistonda Yo.o.ning turxillari ekib kelingan. 19a.ning oxiri — 20a.ning 20y.laridan çet ellarda çiqarilgan madaniy navlar tarqala boşladi.
Sulton Xolnazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁВВОЙИ ОЛМА — олма авлодига мансуб ёввойи ҳолда ўсадиган олма турлари. Боғдорчиликда уруғидан пайвандтаг ва янги навларни чиқаришда селекцион материал сифатида фойдаланилади, мевасидан повидло, жем каби маҳсулотлар тайёрланади. Ўзбекистонда 10 тури учрайди. Ё.о.нинг турлари, асосан, Тошкент вилояти (Бўстонлиқ, Паркент, Оҳангарон туманлари)нинг тоғли зоналарида тарқалган. Асосий турлари: Ўрмон олмаси (M.silvestril Mill.) — унинг жуда кўп тур хиллари ва шакллари бор. Европа ўрмонларида тарқалган. Дарахти кам бачки чиқарадиган узун танали. Қурғоқчиликка ва совуққа чидамли, энг яхши пайвандтаг ҳисобланади. Олхўри баргли олма — китайка (M.prunifolia Borkh.) — Сибирь, Узок. Шарқ, Қозоғистон, Қирғизистонда ўсади. Совуққа чидамли. Бал. 10 м, илдизлари бақувват, меваси майда, қизғишсариқ ёки қизил. Паст бўйли олма (М. pumila Mill.) — Европа, Кавказ, Қрим, Ўрта Осиёда тарқалган. Паст бўйли дарахтининг новдалари тукли ва илдизи бакувват, бир неча турхиллари бор. Иссиқсевар, бу турга дусен ва парадизка киради. Парадизка, райка (M.paralisiaca Schn.) — пакана бутасимон дарахт. Бал. 2 м, совуққа чидамсиз. Пакана пайвандтаг сифатида экилади. Шарқ ёки Кавказ олмаси (M.orientalis Uglitz.) — Кавказда, Қрим ва Ўрта Осиёнинг тоғли минтақаларида ўсади. Совуққа чидамсиз, қурғокчиликка чидамли. Маҳаллий Кавказ навлари боғдорчиликда устириб маданийлаштирилган. Сивере олмаси (M.Siversii) — ёввойи ҳолда Ўрта Осиё тоғларида усади. Совуққа чидамлилиги ўртача, вегетатив кўпайиш хусусиятига эга. Ўрта Осиё боғларидаги олмаларнинг асосий пайвандтаги. Туркман олмаси (M.turkmenorum Jus et.pop.) — Копетдоғ тоғларида усади. Бўйи 3—5 м, илдиз бачкилари кўп бўлгани учун тез кўпаяди, тупи кичикроқ. Меваси ўртача йирик, оч яшилжигарранг (баъзан қизғиш), иссиққа чидамли. Ер ости суви юза жойларда яхши ўсади. Туркистонда «бабоараб олмаси», Хоразмда «хазорасп» ёки «хоразм олмаси» номи б-н машҳур. Қизил олма ёки Недзеведский олмаси (M.Niedzwetskiana Duck.) — Тяньшанда ва Ўрта Осиёда экма ҳолда учрайди. Ёввойи турлари, асосан, Тошкент вилояти тоғларида кўп. Айрим турлари манзарали ўсимлик сифатида экилади. 19а.нинг охирига қадар Ўзбекистонда Ё.о.нинг турхиллари экиб келинган. 19а.нинг охири — 20а.нинг 20й.ларидан чет элларда чиқарилган маданий навлар тарқала бошлади.
Султон Холназаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.