Yovvoyi tok
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 3-b. — ziyouz.com
Yovvoyi tok — moşssimonlar oilasining har xil turkumlariga mansub çirmaşib ösuvçi yovvoyi turlar (yoğoçsimon lianalar); 1) urğoçi tok tur kum i (Parthenocissus) — guli ikki jinsli yoki soxta ikki jinsli (tugunçasi rivojlanmagan, çangçilari puştsiz), mevasi mayda, kora, 1— 3 dona uruğli. Novdadagi uçki jingalaklari kengaygan doirasimon bulganidan ösimlik, toş, devor va b.ga çirmaşib usadi. Şim. Amerika va Osiyoda 15 turi bor. Uzoq Şarkda uç qirrali urğoçi tok (P. trucuspidata) usadi, 5 tojbargli turi (P. quinquefolia) va boğ yovvoyi toki (P. inserta) turlari manzarali ösimlik sifatida istirohat boğlarida östiriladi. Bu turlarning murakkab panjasimon barglari kuzda qizil rangga kiradi, qurğoqçilik, 40° issiqqa va 30° sovuqqa, filloksera zararkunandasiga va zamburugli kasalliklarga çidamli; 2) çi n yovvoyi tok yoki ampelopsis (Ampelopsis) — guli turli jinsli, bir uyli, gultojbargi beşta, ba'zan törtta. Mevalari mayda, yeyişga yaroqsiz, oq, kökimtir yoki töq sariq. 2—4 ta uruği bor. Asosan Şim. Amerika va Osiyoda 20 ga yaqin turi uçraydi. Uzok, Şarkda 3 turi, Tojikiston toğlarida 1 turi ösadi. Tojikistonda ösadigan qisqa gulbandli (A. brevipedunculata) turi çirmaşib ösuvçi manzarali ösimlik sifatida madaniylaştirilgan; 3) Vitis tokining yovvoyi turlari — gullari turli jinsli, ikki uyli, aqyonda ikki jinsli, guli oçilganda qalpoqçasimon körinişdagi gulkosasi tökilib tuşadi. Mevalari mayda, kora. Osiyo va Yevropada tarqalgan. 7 turi uçraydi. Örta Osiyoda Kopetdoğda ösadi. Yovvoyi örmon toki (V. silvestris) madaniy tok (V. vinrfera)ra juda yaqin (undan bir jinsli, ikki uyli gullari b-n farq qiladi), sovuqqa va qurğoqçilikka çidamli. Yovvoyi amur toki (V. amurensis) sovuqqa nihoyatda çidamli, seleksiya işlarida madaniy toknavlari uçun payvandtak sifatidahamda duragaylaşda foydalaniladi.
Jamoliddin Fayziyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁВВОЙИ ТОК — мoшссимонлар оиласининг ҳар хил туркумларига мансуб чирмашиб ўсувчи ёввойи турлар (ёғочсимон лианалар); 1) урғочи ток тур кум и (Parthenocissus) — гули икки жинсли ёки сохта икки жинсли (тугунчаси ривожланмаган, чангчилари пуштсиз), меваси майда, кора, 1— 3 дона уруғли. Новдадаги учки жингалаклари кенгайган доирасимон булганидан ўсимлик, тош, девор ва б.га чирмашиб усади. Шим. Америка ва Осиёда 15 тури бор. Узоқ Шаркда уч қиррали урғочи ток (P. trucuspidata) усади, 5 тожбаргли тури (P. quinquefolia) ва боғ ёввойи токи (P. inserta) турлари манзарали ўсимлик сифатида истироҳат боғларида ўстирилади. Бу турларнинг мураккаб панжасимон барглари кузда қизил рангга киради, қурғоқчилик, 40° иссиққа ва 30° совуққа, филлоксера зараркунандасига ва замбуругли касалликларга чидамли; 2) чи н ёввойи ток ёки ампелопсис (Ampelopsis) — гули турли жинсли, бир уйли, гултожбарги бешта, баъзан тўртта. Мевалари майда, ейишга яроқсиз, оқ, кўкимтир ёки тўқ сариқ. 2—4 та уруғи бор. Асосан Шим. Америка ва Осиёда 20 га яқин тури учрайди. Узок, Шаркда 3 тури, Тожикистон тоғларида 1 тури ўсади. Тожикистонда ўсадиган қисқа гулбандли (A. brevipedunculata) тури чирмашиб ўсувчи манзарали ўсимлик сифатида маданийлаштирилган; 3) Vitis токининг ёввойи турлари — гуллари турли жинсли, икки уйли, ақёнда икки жинсли, гули очилганда қалпоқчасимон кўринишдаги гулкосаси тўкилиб тушади. Мевалари майда, кора. Осиё ва Европада тарқалган. 7 тури учрайди. Ўрта Осиёда Копетдоғда ўсади. Ёввойи ўрмон токи (V. silvestris) маданий ток (V. vinrfera)ra жуда яқин (ундан бир жинсли, икки уйли гуллари б-н фарқ қилади), совуққа ва қурғоқчиликка чидамли. Ёввойи амур токи (V. amurensis) совуққа ниҳоятда чидамли, селекция ишларида маданий токнавлари учун пайвандтак сифатидаҳамда дурагайлашда фойдаланилади.
Жамолиддин Файзиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.