Yozuv

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10–13-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Yozuv — muayyan bir tilda qabul etilgan va kişilar örtasidagi muloqatga xizmat qiladigan yozma belgilar yoki tasvirlar tizimi. Yo.— kişilik jamiyati madaniy taraqqiyotining tom ma'nodagi ibtidosi, başariyatning uzoq va murakkab tadrijiy takomili jarayonidagi omillarning eng asosiylaridan biri. Yo. tildan ança keyin paydo bölgan (tovuş tili 400—500 ming yillar ilgari yuzaga kelgan, Yo.ning paydo bölganiga esa 4—5 ming yillar bölgan). Oğzaki til (nutq) ning zamon (vaqt) va makon (masofa) nuqtai nazaridan çeklanganligi va uni bartaraf etiş zaruriyati Yo.ning paydo bölişiga olib kelgan. Ogzaki til talaffuz vaqtidagina va ayni paytda muayyan masofadagi (tovuş tölqinlari yetib borişi mumkin bölgan) kişi uçungina mavjuddir. Boşka şaroitlarda tilga ehtiyoj paydo bölişi b-n inson dahosi bu ehtiyojni qondira oluvçi vositalarni qidira boşlagan, natijada belgilar tizimidan iborat Yo. dunyoga kelgan. Yo. ning paydo bölişi va taraqqiyoti jamiyat rivoji, şuningdek, muayyan masofadagi kişilarning özaro aloqa qiliş ehtiyoji, siyosiy, huquqiy, diniy va estetik xarakterdagi axborotlarni qayd etiş, sakdaş zaruriyati b-n bevosita boğliq. Xalklarning davlat sifatida birlaşuvi nutqiy aloqa doirasini kengaytiradi va murakkablaştiradi; i.ç. va savdo kengayadi; boşqa xalklar va davlatlar b-n harbiy, siyosiy va b. şartnomalar tuziladi; qonunlar paydo böladi va mustahkamlanadi; diniy qaraşlar va mafkuraning boşqa turli körinişlari şakllanadi; xalqlarning öz tarixini bilişga bölgan ehtiyoj kuçayadi. Bularning barçasini faqat oğzaki nutq vositasida amalga oşiriş mumkin emas. Bu şaroitda Yo. zaruriyatga aylanadi. Yo. oğzaki tilga nisbatan ikkilamçi, qöşimça aloqa vositasi bölsada, unga qaraganda köp afzalliklarga ega. Xususan, tilning asosiy vazifasi — kişilar örtasidagi aloqani ta'minlaşdir. Tilning kommunikativ vazifasi Yo. siz amalga oşişi mumkin emas. Tilning estetik, gnoseologik (dunyoni biliş) kabi asosiy vazifalarini ham Yo.siz tasavvur qiliş qiyin. Ayniqsa, tilning insoniyat qölga kiritgan tajribabilimlarni saqlaş va avlodlarga yetkazişdan iborat vazifasi bevosita Yo. orqali bajariladi. Kişilik jamiyati yaratgan bilim va tajribalar, kaşfiyotlar, söz san'ati durdonalari va b. qimmatli axborotlarning barçabarçasi avlodlardan avlodlarga Yo. orqali yetib boradi. Til jamiyat tarixi b-n qançalik boğliq bölsa, Yo. ham şunçalik boğliqdir. Dastlabki qaraşlarda Yo.ning kelib çiqişini ilohiyotga boğlaş uçraydi. Bu aslida Yo.ning tengsiz imkoniyatlarini tasavvurga siğdira olmaslik, Yo. magiyasi («Yozuv sehrli qudratga ega» degan işonç) oqibatida kelib çiqqan jön tasavvurlar mahsulidir. Yo. kişilik jamiyatining zaruriy ehtiyoji asosida paydo bölib, rivojlanib borgan. Bugungi şaklini olgunga qadar uzok, va murakkab tadrijiy taraqqiyot yölini bosib ötgan. Inson akli Yo.day mukammal aloqa vositasini kaşf qilgunça uzoq izlangan. Eng qad. davrlarda dunyo xalqlarining deyarli barçasida keng tarqalgan «eslatuvçi» belgilar ana şu izlanişlarning ilk körinişlari edi. Mas, muayyan miqdorni ifodalaş uçun turli toşlar, çiğanoklardan foydalanilgan, tayoklar, daraxtlarga har xil iplar boğlaş, tugunlar tugib qöyiş va b. vositalar b-n muayyan axborotni esda saqlaş yoki muayyan masofaga yuborişga harakat qilingan. Yoki bir xabarni uzok, masofaga yetkaziş uçun tutun, gulxan, baraban ovozi va ş.k. qöllangan. Xabarni uzok, vaqt saqlaş uçun ramziy ma'no berilgan buyumlardan foydalanilgan: qörğon — marhum kömilgan joy belgisi; slavyan qabilalarida nontuz — döstlik belgisi; trubka — tinçlik, sulh belgisi va b. «Buyumli yozuv» nomi b-n yuritiladigan bunday axborot vositalarining qoldiqlari hozirda ham ba'zan saqlangan. Mas, biror fikrni esdan çiqarib qöymaslik uçun römolçaning uçini tugib qöyiş odatini yodga oliş mumkin. Rasmli Yo. (piktografiya) Yo. yaratiş yölidagi birinçi qadam bölgan. Rasm b-n Yo. örtasida uzviy boğliqlik mavjud, avvalo, har ikkalasi ham köriş orqali idrok qilinadi. Piktografik yozuvni ibtidoiy tasviriy san'at içida yuzaga kelgan deyiş mumkin. Arxeolog olimlarning bundan juda köp ming yilliklar ilgari insonlar tomonidan çizilgan turli rasmlarning mavjudligi haqidagi ma'lumotlari ma'lum. Toşlarga, suyaklarga, ğor devorlariga öyib işlangan xilma-xil hayvonlarning rasmlari, umumiy mazmunga birlaşuvçi tasviriy lavhalar — bularning bari piktografik Yo.ning asoslaridir. Ana şu ibtidoiy tasviriy san'at ikki yönalişda — umuman rasmlar va muayyan axborot vositasi, ya'ni Yo. sifatida şakllana borgan. Buni dunyo tillarining juda köpçiligidagi «yozmoq» ma'nosidagi sözlarning etimologiyasiga e'tibor qilganda ham biliş mumkin. Bunday sözlarning etimologiyasida asosiy mazmun rasm çiziş jarayoni b-n boglits holda namoyon böladi. Mac, qadimgi turkiy tillarda «yozmok,» tuşunçasi «bit(i)moq» fe'li («bitik» — yozuv, kitob) b-n ifodalangan. Bu fe'lning özagi xitoyça «bi» (möyqalam) sözi b-n aloqador bölib, dastlabki ma'nosi «öymoq, öyib bezamoq», undan keyin «yozmoq» demakdir. Slavyan tillardagi «pisati» (rus. «pisat» — «yozmok,») fe'lining ma'nosi ham dastlab möyqalamda rasm çiziş b-n boğliq bölgan (rus. «jivopis» — rangtasvir sözi b-n qiyoslang). Bu fe'lning özagi lot. «pingere» (rasm solmoq) sözi b-n aloqadordir, «pisati» fe'lining dastlabki ma'nosi, körinadiki, «rasm solmoq», «bezamok,»dan iborat bölgan. Gotça «melian» (yozmoq) fe'lining dastlabki ma'nosi ham möyqalamda «rasm solmoq» bölib, bu fe'l hoz. nemis tilida «malen» şaklida va «rasm solmoq» ma'nosida qöllanadi. Yunon tilidan köpgina tillarga ötgan «grafika» sözi ham etimologik jihatdan öyiş, tirnaş tuşunçalarini ifodalaydi. Bu misollar Yo.ning rasm b-n benihoya boğliq ekanligini yaqqol körsatadi, Yo. jarayoni mexanikasini ham oçib beradi. Rasmlar yordamida muayyan fikraxborotni ifodalaş, yuboriş mumkin ekanligini odamlar juda qad. davrlarda anglab yetganlar. Şuning uçun qam rasmli Yo. (piktografiya) dunyodagi mavjud barça Yo.larning kelib çiqişi uçun asos bölgan deyiş mumkin. Piktografiyaning oğzaki til b-n boğliq bölmaganligi uning turli til vakillari tomonidan ham tuşunilaverişini ta'min etgan, ammo unda ifodalangan mazmunning turliça, ixtiyoriy talqin etilişiga yöl qöygan, abstrakt tuşunçalarni bunday Yo. orqali ifodalaş deyarli mumkin bölmagan. Davlat tuzumi rivojlanib, turli yozişmalarga va bu yozişmalarning ayni bir xil talqin qilinişiga bölgan extiyoj kuçayib borgan sari piktografik Yo.ning ojiz tomonlari köproq közga taşlana boşlagan. Bu hol piktografik Yo.ning taraqqiyotiga, ideografik va iyeroglifik Yo.ning şakllanişiga olib kelgan. Rasmlarning soddalaşuvi, ularning özlari ifoda etgan buyumlarning nomiga, ramziga aylanişi va astasekin bu ramzlarning oğzaki til b-n doimiy boğlanişi Yo.ning takomillaşib borişini belgilab beradi. Yo. belgilari ideografik, iyeroglifik belgilar sifatida muayyan sözlarning ifodaçilariga aylanadi, bu Yo. «söz yozuvi» yoki «logografik yozuv» nomi b-n umumlaştiriladi. Eng qad. logografik Yo. tizimlari (misr iyeroglifikasi, şumer mixxatlari, xitoy iyeroglifikasi va b.) mil. av. 4ming yillikning oxiridan mil. av. 2ming yilliklarning boşlarigaça bölgan davrda şakllangan. Haqiqiy ma'nodagi Yo. tizimlari dastlab Qad. Şarkda vujudga kelgan. Yo.ning keyingi taraqqiyot bosqiçi böğin Yo.i bölib, u mil. av. 2ming yilliklarning örtalarida paydo bölgan. Tildagi suzlar soniga qaraganda böğinlar soni ança kam, şuning uçun ham böğin Yo.i logografik Yo.ga nisbatan sezilarli darajada oz belgilar tizimi b-n iş kuradi. Mac, devanagari (xind) Yo. böğin Yo.idir. Harftovuş Yo.ining şakllanişi butun Yo. taraqqiyoti tarixida inqilob bölgan. Bu yönalişdagi ilk Yo. finikiy yezuvadir. Finikiy alifbosining paydo bölişi insoniyat uçun Yo.ni takomillaştiriş borasida olğa qöyilgan qadam bölgan. Birinçi marta sof tovuş Yo.i, sanoqli harflardan iborat mukammal alifboning yuzaga kelişi jamiyatdagi Yo.ni biladigan kişilar doirasini kengaytirib yuborgan. Şuning uçun ham finikiy yozuvi juda tezlik b-n boşqa xalqlar orasida xam tarqalgan. Bu jarayon mil. av. 9a.dan boşlangan. Finikiyaliklar b-n iqtisodiy va madaniy aloqada bölgan qöşni xalklar mazkur Yo. b-n tanişib, tez orada uni öz tillariga moslaştirib olganlar. Hoz. kunda bizga ma'lum bölgan harftovuş tizimidagi Yo.larning 4/5 qismidan köproği finikiy yozuvidan kelib çiqqan. Nutqni eng kiçik bölaklarga — tovuşlarga ajratib tasavvur qiliş, idrok etiş dastlabki paytlarda u qadar oson iş bölmaganligi sababli xarf-tovuş Yo. i yoki alifboli Yo.ning paydo bölişi jarayoni uzoqdavom etdi. Bunda inson dastlab nutqni sözlarga, keyin böğinlarga, undan keyin esa tovuşlarga ajratib tasavvur qila olişday behad murakkab va uzoq yölni bosib ötgan. Tildagi tovuşlarni alohidaalohida idrok qiliş tovuş Yo. ning ibtidosidir. Harftovuş Yo.ning muhim afzalligi uning kam miqdordagi, ya'ni 20—30 atrofidagi belgilar bngina iş köra olişidir. Harf-tovuş Yo.i dunyo xalklari orasida juda tez tarqalgan va bu jarayon, asosan, özlaştiriş, u yoki bu tilning xususiyatini hisobga olgan holda moslaştiriş yuli b-n bölgan. Örta Osiyodagi xalklar, jumladan, özbek xalqi turli Yo.lardan foydalanib kelgan. Bu Yo.lar avesto, paxlaviy, urxunenisey (runik), turkiy (uyğur), söğd, arab, Kirill, lotin Yo.laridir. Yo. b-n til özaro çambarças boğliq. Biror tilni şu tilning Yo.ini örganmasdan, yoki aksinça, biror Yo.ni şu Yo. tegişli bölgan tilni bilmasdan örganiş mumkin emas. Ammo Yo. oğzaki til (nutq)ni aynan aks ettira olmaydi. Zotan, Yo. şunday xususiyatga ega bölganda, imlo kridalariga, talaffuz mezonlariga mutlaqo ehtiyoj qolmagan bölardi. Yuksak takomillaştirilgan alifbodagi bir harf muayyan bir tovuşni ifodalaşi, bir tovuş muayyan bir harf b-n ifodalanişi lozim. Ammo dunyoda bunday alifbo yöq. Ana şunday ma'nodagi alifboga fin alifbosi birmunça yaqinlaşadi, lekin baribir töliq emas. Hoz. ingliz, fransuz va b. tillar alifbolari bunday mukammallikdan yiroq. Mana şu holat dunyo tillarining barçasida xilma-xil va juda köplab grafik va imlo qoidalarining işlab çiqilişiga sabab bölgan. Yo. b-n til örtasida, alifbo va tilning tovuş tizimi örtasida bunday farkli holatlarni yuzaga keltirgan sabablar xilma-xil. Avvalo, dunyodagi hozirda mavjud alifbolarning deyarli hammasi ham mustaqil va tegişli til xususiyatlarini töliq hisobga olgan holda yaratilgan emas. Köpçilik xalklar öz Yo.larini boşqa til Yo.ini öz tillariga imkoniyat darajasida moslaştiriş yöli b-n yaratganlar. Bu hol Yo. va til munosabatlarida öz izini qoldirgan. Ayni paytda Yo. va tilning taraqqiyoti bir xil, birbiri b-n töla moye keladigan jarayon emas. Tilning taraqqiyoti tarixiy va uzluksiz jarayon, odamlar tilga ataylab, ongli ravişda biron-bir özgartiriş kirita olmaydilar. Tildagi u yoki bu özgariş tadrijiy ravişda, asta-sekin yuz beradi. Yo. haqida esa bunday deb bölmaydi. Odamlar til xususiyatlariga yanada moslaştiriş uçun Yo.ga turli uzgartişlar kiritadilar, islohotlar qiladilar, bir Yo. tizimini boşqasi b-n almaştiradilar va h.k. Mac, özbek xalqi ayerlar davomida arab alifbosidan foydalanib kelgan, 1923—26 y.larda bu Yo. ni özbek tili tovuş qurilişini tölaroq ifodalaşga moslaştiriş maqsadida bir qator harfiy özgartirişlar kiritilgan. Özbekistonda 1929 y.dan lotin Yo.i asosidagi özbek alifbosiga utilgan, 1940 y.dan esa Kirill Yo.i joriy etilgan. Özbekiston Respublikasi Oliy Kengaşi 1993 y. 2 sent.da «Lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosini joriy etiş tuğrisida»gi qonunni qabul qildi. Bu qonunga va uni amalga kiritiş tartibi xaqidagi Özbekiston Respublikasi Oliy Kengaşi qaroriga Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi 1995 y. 6 mayda özgarişlar kiritadigan qonun qabul qildi. Bu hujjatga köra lotin Yo.iga asoslangan yangi özbek alifbosi 26 ta harf va 3 ta harflar qöşilmasidan iborat. Yangi alifboga töla ötiş 1996 y.dan boşlanib, 2005 y.da tugallanişi belgilangan. Yo. taraqqiyoti tilning tabiiy tarak,qiyotidan ança orqada yurganligi uçun muayyan söz yoki söz şaklining yozilişi b-n talaffuzi aynan moye kelavermaydi. Bu tabiiy va qonuniy hol bölib, Yo. va oğzaki nutq örtasidagi bunday nomuvofiqliklarni imlo qoidalari tartibga solib turadi. Dunyodagi alifbolarning hammasida ham harflar soni tegişli tildagi tovuşlar (fonemalar) sonidan sezilarli darajada kam. Tabiiyki, bu hol Yo.ni özlaştirişni osonlaştiradi. Şuning uçun ham alifbolardagi asosiy tamoyil undagi harflar sonini kupaytiriş emas. Alifbo Yo. ning asosini taşkil etadi. Tiniş belgilari va b. yozma belgilar ham Yo.ning unsurlari hisoblanadi.

Ad.: Fridrix I., Istoriya pisma, M., 1979; Gelb I. Ye., Opit izuçeniya pisma. Osnovi grammatologii, M., 1982; Istrin V. A., Vozniknoveniye i razvitiye pisma, M., 1965; Maxmudov N., Yozuv tarixidan qisqaça luğatma'lumotnoma, T., 1990.

Nizomiddin Mahmudov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЁЗУВ — муайян бир тилда қабул этилган ва кишилар ўртасидаги мулоқатга хизмат қиладиган ёзма белгилар ёки тасвирлар тизими. Ё.— кишилик жамияти маданий тараққиётининг том маънодаги ибтидоси, башариятнинг узоқ ва мураккаб тадрижий такомили жараёнидаги омилларнинг энг асосийларидан бири. Ё. тилдан анча кейин пайдо бўлган (товуш тили 400—500 минг йиллар илгари юзага келган, Ё.нинг пайдо бўлганига эса 4—5 минг йиллар бўлган). Оғзаки тил (нутқ) нинг замон (вақт) ва макон (масофа) нуқтаи назаридан чекланганлиги ва уни бартараф этиш зарурияти Ё.нинг пайдо бўлишига олиб келган. Огзаки тил талаффуз вақтидагина ва айни пайтда муайян масофадаги (товуш тўлқинлари етиб бориши мумкин бўлган) киши учунгина мавжуддир. Бошка шароитларда тилга эҳтиёж пайдо бўлиши б-н инсон даҳоси бу эҳтиёжни қондира олувчи воситаларни қидира бошлаган, натижада белгилар тизимидан иборат Ё. дунёга келган. Ё. нинг пайдо бўлиши ва тараққиёти жамият ривожи, шунингдек, муайян масофадаги кишиларнинг ўзаро алоқа қилиш эҳтиёжи, сиёсий, ҳуқуқий, диний ва эстетик характердаги ахборотларни қайд этиш, сакдаш зарурияти б-н бевосита боғлиқ. Халкларнинг давлат сифатида бирлашуви нутқий алоқа доирасини кенгайтиради ва мураккаблаштиради; и.ч. ва савдо кенгаяди; бошқа халклар ва давлатлар б-н ҳарбий, сиёсий ва б. шартномалар тузилади; қонунлар пайдо бўлади ва мустаҳкамланади; диний қарашлар ва мафкуранинг бошқа турли кўринишлари шаклланади; халқларнинг ўз тарихини билишга бўлган эҳтиёж кучаяди. Буларнинг барчасини фақат оғзаки нутқ воситасида амалга ошириш мумкин эмас. Бу шароитда Ё. заруриятга айланади. Ё. оғзаки тилга нисбатан иккиламчи, қўшимча алоқа воситаси бўлсада, унга қараганда кўп афзалликларга эга. Хусусан, тилнинг асосий вазифаси — кишилар ўртасидаги алоқани таъминлашдир. Тилнинг коммуникатив вазифаси Ё. сиз амалга ошиши мумкин эмас. Тилнинг эстетик, гносеологик (дунёни билиш) каби асосий вазифаларини ҳам Ё.сиз тасаввур қилиш қийин. Айниқса, тилнинг инсоният қўлга киритган тажрибабилимларни сақлаш ва авлодларга етказишдан иборат вазифаси бевосита Ё. орқали бажарилади. Кишилик жамияти яратган билим ва тажрибалар, кашфиётлар, сўз санъати дурдоналари ва б. қимматли ахборотларнинг барчабарчаси авлодлардан авлодларга Ё. орқали етиб боради. Тил жамият тарихи б-н қанчалик боғлиқ бўлса, Ё. ҳам шунчалик боғлиқдир. Дастлабки қарашларда Ё.нинг келиб чиқишини илоҳиётга боғлаш учрайди. Бу аслида Ё.нинг тенгсиз имкониятларини тасаввурга сиғдира олмаслик, Ё. магияси («Ёзув сеҳрли қудратга эга» деган ишонч) оқибатида келиб чиққан жўн тасаввурлар маҳсулидир. Ё. кишилик жамиятининг зарурий эҳтиёжи асосида пайдо бўлиб, ривожланиб борган. Бугунги шаклини олгунга қадар узок, ва мураккаб тадрижий тараққиёт йўлини босиб ўтган. Инсон акли Ё.дай мукаммал алоқа воситасини кашф қилгунча узоқ изланган. Энг қад. даврларда дунё халқларининг деярли барчасида кенг тарқалган «эслатувчи» белгилар ана шу изланишларнинг илк кўринишлари эди. Мас, муайян миқдорни ифодалаш учун турли тошлар, чиғаноклардан фойдаланилган, таёклар, дарахтларга ҳар хил иплар боғлаш, тугунлар тугиб қўйиш ва б. воситалар б-н муайян ахборотни эсда сақлаш ёки муайян масофага юборишга ҳаракат қилинган. Ёки бир хабарни узок, масофага етказиш учун тутун, гулхан, барабан овози ва ш.к. қўлланган. Хабарни узок, вақт сақлаш учун рамзий маъно берилган буюмлардан фойдаланилган: қўрғон — марҳум кўмилган жой белгиси; славян қабилаларида нонтуз — дўстлик белгиси; трубка — тинчлик, сулҳ белгиси ва б. «Буюмли ёзув» номи б-н юритиладиган бундай ахборот воситаларининг қолдиқлари ҳозирда ҳам баъзан сақланган. Мас, бирор фикрни эсдан чиқариб қўймаслик учун рўмолчанинг учини тугиб қўйиш одатини ёдга олиш мумкин. Расмли Ё. (пиктография) Ё. яратиш йўлидаги биринчи қадам бўлган. Расм б-н Ё. ўртасида узвий боғлиқлик мавжуд, аввало, ҳар иккаласи ҳам кўриш орқали идрок қилинади. Пиктографик ёзувни ибтидоий тасвирий санъат ичида юзага келган дейиш мумкин. Археолог олимларнинг бундан жуда кўп минг йилликлар илгари инсонлар томонидан чизилган турли расмларнинг мавжудлиги ҳақидаги маълумотлари маълум. Тошларга, суякларга, ғор деворларига ўйиб ишланган хилма-хил ҳайвонларнинг расмлари, умумий мазмунга бирлашувчи тасвирий лавҳалар — буларнинг бари пиктографик Ё.нинг асосларидир. Ана шу ибтидоий тасвирий санъат икки йўналишда — умуман расмлар ва муайян ахборот воситаси, яъни Ё. сифатида шакллана борган. Буни дунё тилларининг жуда кўпчилигидаги «ёзмоқ» маъносидаги сўзларнинг этимологиясига эътибор қилганда ҳам билиш мумкин. Бундай сўзларнинг этимологиясида асосий мазмун расм чизиш жараёни б-н боглиц ҳолда намоён бўлади. Mac, қадимги туркий тилларда «ёзмок,» тушунчаси «бит(и)моқ» феъли («битик» — ёзув, китоб) б-н ифодаланган. Бу феълнинг ўзаги хитойча «би» (мўйқалам) сўзи б-н алоқадор бўлиб, дастлабки маъноси «ўймоқ, ўйиб безамоқ», ундан кейин «ёзмоқ» демакдир. Славян тиллардаги «писати» (рус. «писать» — «ёзмок,») феълининг маъноси ҳам дастлаб мўйқаламда расм чизиш б-н боғлиқ бўлган (рус. «живопись» — рангтасвир сўзи б-н қиёсланг). Бу феълнинг ўзаги лот. «pingere» (расм солмоқ) сўзи б-н алоқадордир, «писати» феълининг дастлабки маъноси, кўринадики, «расм солмоқ», «безамок,»дан иборат бўлган. Готча «melian» (ёзмоқ) феълининг дастлабки маъноси ҳам мўйқаламда «расм солмоқ» бўлиб, бу феъл ҳоз. немис тилида «malen» шаклида ва «расм солмоқ» маъносида қўлланади. Юнон тилидан кўпгина тилларга ўтган «графика» сўзи ҳам этимологик жиҳатдан ўйиш, тирнаш тушунчаларини ифодалайди. Бу мисоллар Ё.нинг расм б-н бениҳоя боғлиқ эканлигини яққол кўрсатади, Ё. жараёни механикасини ҳам очиб беради. Расмлар ёрдамида муайян фикрахборотни ифодалаш, юбориш мумкин эканлигини одамлар жуда қад. даврларда англаб етганлар. Шунинг учун қам расмли Ё. (пиктография) дунёдаги мавжуд барча Ё.ларнинг келиб чиқиши учун асос бўлган дейиш мумкин. Пиктографиянинг оғзаки тил б-н боғлиқ бўлмаганлиги унинг турли тил вакиллари томонидан ҳам тушунилаверишини таъмин этган, аммо унда ифодаланган мазмуннинг турлича, ихтиёрий талқин этилишига йўл қўйган, абстракт тушунчаларни бундай Ё. орқали ифодалаш деярли мумкин бўлмаган. Давлат тузуми ривожланиб, турли ёзишмаларга ва бу ёзишмаларнинг айни бир хил талқин қилинишига бўлган эхтиёж кучайиб борган сари пиктографик Ё.нинг ожиз томонлари кўпроқ кўзга ташлана бошлаган. Бу ҳол пиктографик Ё.нинг тараққиётига, идеографик ва иероглифик Ё.нинг шаклланишига олиб келган. Расмларнинг соддалашуви, уларнинг ўзлари ифода этган буюмларнинг номига, рамзига айланиши ва астасекин бу рамзларнинг оғзаки тил б-н доимий боғланиши Ё.нинг такомиллашиб боришини белгилаб беради. Ё. белгилари идеографик, иероглифик белгилар сифатида муайян сўзларнинг ифодачиларига айланади, бу Ё. «сўз ёзуви» ёки «логографик ёзув» номи б-н умумлаштирилади. Энг қад. логографик Ё. тизимлари (миср иероглификаси, шумер миххатлари, хитой иероглификаси ва б.) мил. ав. 4минг йилликнинг охиридан мил. ав. 2минг йилликларнинг бошларигача бўлган даврда шаклланган. Ҳақиқий маънодаги Ё. тизимлари дастлаб Қад. Шаркда вужудга келган. Ё.нинг кейинги тараққиёт босқичи бўғин Ё.и бўлиб, у мил. ав. 2минг йилликларнинг ўрталарида пайдо бўлган. Тилдаги сузлар сонига қараганда бўғинлар сони анча кам, шунинг учун ҳам бўғин Ё.и логографик Ё.га нисбатан сезиларли даражада оз белгилар тизими б-н иш куради. Mac, деванагари (хинд) Ё. бўғин Ё.идир. Ҳарфтовуш Ё.ининг шаклланиши бутун Ё. тараққиёти тарихида инқилоб бўлган. Бу йўналишдаги илк Ё. финикий езувадир. Финикий алифбосининг пайдо бўлиши инсоният учун Ё.ни такомиллаштириш борасида олға қўйилган қадам бўлган. Биринчи марта соф товуш Ё.и, саноқли ҳарфлардан иборат мукаммал алифбонинг юзага келиши жамиятдаги Ё.ни биладиган кишилар доирасини кенгайтириб юборган. Шунинг учун ҳам финикий ёзуви жуда тезлик б-н бошқа халқлар орасида хам тарқалган. Бу жараён мил. ав. 9а.дан бошланган. Финикияликлар б-н иқтисодий ва маданий алоқада бўлган қўшни халклар мазкур Ё. б-н танишиб, тез орада уни ўз тилларига мослаштириб олганлар. Ҳоз. кунда бизга маълум бўлган ҳарфтовуш тизимидаги Ё.ларнинг 4/5 қисмидан кўпроғи финикий ёзувидан келиб чиққан. Нутқни энг кичик бўлакларга — товушларга ажратиб тасаввур қилиш, идрок этиш дастлабки пайтларда у қадар осон иш бўлмаганлиги сабабли харф-товуш Ё. и ёки алифболи Ё.нинг пайдо бўлиши жараёни узоқдавом этди. Бунда инсон дастлаб нутқни сўзларга, кейин бўғинларга, ундан кейин эса товушларга ажратиб тасаввур қила олишдай беҳад мураккаб ва узоқ йўлни босиб ўтган. Тилдаги товушларни алоҳидаалоҳида идрок қилиш товуш Ё. нинг ибтидосидир. Ҳарфтовуш Ё.нинг муҳим афзаллиги унинг кам миқдордаги, яъни 20—30 атрофидаги белгилар бнгина иш кўра олишидир. Ҳарф-товуш Ё.и дунё халклари орасида жуда тез тарқалган ва бу жараён, асосан, ўзлаштириш, у ёки бу тилнинг хусусиятини ҳисобга олган ҳолда мослаштириш йули б-н бўлган. Ўрта Осиёдаги халклар, жумладан, ўзбек халқи турли Ё.лардан фойдаланиб келган. Бу Ё.лар авесто, пахлавий, урхуненисей (руник), туркий (уйғур), сўғд, араб, Кирилл, лотин Ё.ларидир. Ё. б-н тил ўзаро чамбарчас боғлиқ. Бирор тилни шу тилнинг Ё.ини ўрганмасдан, ёки аксинча, бирор Ё.ни шу Ё. тегишли бўлган тилни билмасдан ўрганиш мумкин эмас. Аммо Ё. оғзаки тил (нутқ)ни айнан акс эттира олмайди. Зотан, Ё. шундай хусусиятга эга бўлганда, имло кридаларига, талаффуз мезонларига мутлақо эҳтиёж қолмаган бўларди. Юксак такомиллаштирилган алифбодаги бир ҳарф муайян бир товушни ифодалаши, бир товуш муайян бир ҳарф б-н ифодаланиши лозим. Аммо дунёда бундай алифбо йўқ. Ана шундай маънодаги алифбога фин алифбоси бирмунча яқинлашади, лекин барибир тўлиқ эмас. Ҳоз. инглиз, француз ва б. тиллар алифболари бундай мукаммалликдан йироқ. Мана шу ҳолат дунё тилларининг барчасида хилма-хил ва жуда кўплаб график ва имло қоидаларининг ишлаб чиқилишига сабаб бўлган. Ё. б-н тил ўртасида, алифбо ва тилнинг товуш тизими ўртасида бундай фаркли ҳолатларни юзага келтирган сабаблар хилма-хил. Аввало, дунёдаги ҳозирда мавжуд алифболарнинг деярли ҳаммаси ҳам мустақил ва тегишли тил хусусиятларини тўлиқ ҳисобга олган ҳолда яратилган эмас. Кўпчилик халклар ўз Ё.ларини бошқа тил Ё.ини ўз тилларига имконият даражасида мослаштириш йўли б-н яратганлар. Бу ҳол Ё. ва тил муносабатларида ўз изини қолдирган. Айни пайтда Ё. ва тилнинг тараққиёти бир хил, бирбири б-н тўла мое келадиган жараён эмас. Тилнинг тараққиёти тарихий ва узлуксиз жараён, одамлар тилга атайлаб, онгли равишда бирон-бир ўзгартириш кирита олмайдилар. Тилдаги у ёки бу ўзгариш тадрижий равишда, аста-секин юз беради. Ё. ҳақида эса бундай деб бўлмайди. Одамлар тил хусусиятларига янада мослаштириш учун Ё.га турли узгартишлар киритадилар, ислоҳотлар қиладилар, бир Ё. тизимини бошқаси б-н алмаштирадилар ва ҳ.к. Mac, ўзбек халқи аерлар давомида араб алифбосидан фойдаланиб келган, 1923—26 й.ларда бу Ё. ни ўзбек тили товуш қурилишини тўлароқ ифодалашга мослаштириш мақсадида бир қатор ҳарфий ўзгартиришлар киритилган. Ўзбекистонда 1929 й.дан лотин Ё.и асосидаги ўзбек алифбосига утилган, 1940 й.дан эса Кирилл Ё.и жорий этилган. Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгаши 1993 й. 2 сент.да «Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини жорий этиш туғрисида»ги қонунни қабул қилди. Бу қонунга ва уни амалга киритиш тартиби хақидаги Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгаши қарорига Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси 1995 й. 6 майда ўзгаришлар киритадиган қонун қабул қилди. Бу ҳужжатга кўра лотин Ё.ига асосланган янги ўзбек алифбоси 26 та ҳарф ва 3 та ҳарфлар қўшилмасидан иборат. Янги алифбога тўла ўтиш 1996 й.дан бошланиб, 2005 й.да тугалланиши белгиланган. Ё. тараққиёти тилнинг табиий тарак,қиётидан анча орқада юрганлиги учун муайян сўз ёки сўз шаклининг ёзилиши б-н талаффузи айнан мое келавермайди. Бу табиий ва қонуний ҳол бўлиб, Ё. ва оғзаки нутқ ўртасидаги бундай номувофиқликларни имло қоидалари тартибга солиб туради. Дунёдаги алифболарнинг ҳаммасида ҳам ҳарфлар сони тегишли тилдаги товушлар (фонемалар) сонидан сезиларли даражада кам. Табиийки, бу ҳол Ё.ни ўзлаштиришни осонлаштиради. Шунинг учун ҳам алифболардаги асосий тамойил ундаги ҳарфлар сонини купайтириш эмас. Алифбо Ё. нинг асосини ташкил этади. Тиниш белгилари ва б. ёзма белгилар ҳам Ё.нинг унсурлари ҳисобланади.

Ад.: Фридрих И., История письма, М., 1979; Гельб И. Е., Опыт изучения письма. Основы грамматологии, М., 1982; Истрин В. А., Возникновение и развитие письма, М., 1965; Махмудов Н., Ёзув тарихидан қисқача луғатмаълумотнома, Т., 1990.

Низомиддин Маҳмудов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.