Yuan Şikay
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 2-b. — ziyouz.com
Yuan Şikay (1859.16.9, Syançen uyezdi, Xenan viloyati — 1916.6.6, Pekin) — Xitoy harbiy va siyosat arbobi. 1885—94 yillarda Koreyada noib. 90-y. larning 2-yarmida beyyan (şimol) armiyasida korpus komandiri. 1898 yil Kan Yuveyning islohotçilik harakatiga qöşilgan, lekin tez orada ularga xiyonat qilgan. 1899—1901 yillarda Şandun viloyati gubernatori lavozimida Ixetuan qözğolonini bostirişda faol qatnaşgan. 1901—08 yillarda poytaxt Çjili viloyati noibi. 1909 yil iste'foga çiqarilgan. Sinxay inqilobi boşlangaç, Sin hukumati tomonidan boş vazir etib tayinlangan (1911 yil 2 noyab.). Yu.Ş. inqilobçilar bilan monarxiya örtasida kelişuvçilik siyosatini yurgizgan. Sin sulolasi hokimiyatdan voz keçgan paytda (1912 yil 12 fev.) beyyan armiyasi va imperialistik davlatlar madadiga tayanib hamda inqilobçilar orasidagi kelişuvçilar, ikkilanuvçilardan foydalangan holda mamlakat prezidenti bölgan. 1913 yil «ikkinçi inqilob»ni bostirgan Yu.Ş. Xitoyda harbiy diktatura örnatgan. 1915 yil mayda Yu.Ş. hukumati Xitoy uçun asoratli bölgan Yaponiyaning «yigirma bir talabi»ni qabul qilgan. 1915 yil dek. da Yu.Ş. imperator bölmoqçi ekanligi haqidagi qarorni e'lon qilgan. Bu mamlakatda monarxiya tuzumiga qarşi keng xalq harakatini keltirib çiqargan. Mana şu harakat avjiga çiqqan paytda Yu.Ş. tösatdan vafot etgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮАНЬ ШИКАЙ (1859.16.9, Сянчэн уезди, Хэнань вилояти — 1916.6.6, Пекин) — Хитой ҳарбий ва сиёсат арбоби. 1885—94 йилларда Кореяда ноиб. 90-й. ларнинг 2-ярмида бэйян (шимол) армиясида корпус командири. 1898 йил Кан Ювэйнинг ислоҳотчилик ҳаракатига қўшилган, лекин тез орада уларга хиёнат қилган. 1899—1901 йилларда Шаньдун вилояти губернатори лавозимида Ихэтуань қўзғолонини бостиришда фаол қатнашган. 1901—08 йилларда пойтахт Чжили вилояти ноиби. 1909 йил истеъфога чиқарилган. Синьхай инқилоби бошлангач, Цин ҳукумати томонидан бош вазир этиб тайинланган (1911 йил 2 нояб.). Ю.Ш. инқилобчилар билан монархия ўртасида келишувчилик сиёсатини юргизган. Цин сулоласи ҳокимиятдан воз кечган пайтда (1912 йил 12 фев.) бэйян армияси ва империалистик давлатлар мададига таяниб ҳамда инқилобчилар орасидаги келишувчилар, иккиланувчилардан фойдаланган ҳолда мамлакат президенти бўлган. 1913 йил «иккинчи инқилоб»ни бостирган Ю.Ш. Хитойда ҳарбий диктатура ўрнатган. 1915 йил майда Ю.Ш. ҳукумати Хитой учун асоратли бўлган Япониянинг «йигирма бир талаби»ни қабул қилган. 1915 йил дек. да Ю.Ш. император бўлмоқчи эканлиги ҳақидаги қарорни эълон қилган. Бу мамлакатда монархия тузумига қарши кенг халқ ҳаракатини келтириб чиқарган. Мана шу ҳаракат авжига чиққан пайтда Ю.Ш. тўсатдан вафот этган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.