Yugnakiy
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 4–6-b. — ziyouz.com
Yugnakiy YUGNAKIY, Ahmad Yugnakiy (12-asr oxiri, Samarqand, Yugnak qişloği — 13-asr 1-yarmi, ?) — şoir, mutafakkir. Tarjimai holi haqida deyarli ma'lumot yöq. «Hibat ulhaqoyiq» («Haqiqatlar tuhfasi») asari bizgaça yetib kelgan. Uning oxirida Adib Ahmad ismi tilga olinadi. Asar nusxalaridan biriga temuriy amaldorlardan Arslonxoja Tarxon tomonidan ilova qilingan 10 baytli masnaviyda Yu. haqida ba'zi ma'lumotlar mavjud. Undan ma'lum bölişiça, Adib Ahmad Yugnak degan sölim va bahavo joyda tuğilgan. Otasining oti Mahmud Yugnakiy bölgan. Kitobi adabdan iborat bölib,nomi —«Hibat ulhaqoyiq». Kitob koşğariy tilda şe'riy yöl bilan yozilgan. «Qutadğu bilig»dan 1—2 a. keyin yaratilgan bu asar özbek mumtoz adabiyotining noyob durdonasi hisoblanadi. Alişer Navoiy «Nasoyim ulmuhabbat» tazkirasida Yu.ni Örta Osiyoning maşhur şayxlari qatoriga qöyib, uning tuğma körligi xususida sözlaydi, yana Navoiy Husayn Boyqaro'tt öğli Badiuzzamonga yozgan xatlaridan birida ham «Hibat ulhaqoyiq»dan parçalar keltiradi. «Hibat ulhaqoyiq» asari şoir haqidagi ma'lumotlarni birmunça töldirişga, Yu. yaşab ijod etgan davrni tahlil qilişga imkon beradi.
Yu. tuğilgan joy olimlar örtasida köp tortişuvlarga sabab bölgan. Samarqand, Farğona va Turkistonda Yugnak degan joy borligi aytilsada, köpçilik uni Samarqand atrofida deyişga moyil va keyingi tadqiqotlar bu fikrning töğriligini tasdiqlaydi. 12-asrda yaşagan maşhur muarrix Abulkarim asSam'oniy «AlAnsob» («Nasabnoma») kitobida yozadi: «Bu nisba (taxallus) «Yuğanak»dan va bu (joy) Samarqand qişloqlaridan. Bu nisba bilan Abuhomid Ahmad ibn Abu Ahmad alYuğanakiy maşhurdirlar».
Şoir «Hibat ulhaqoyiq»ni tugatib, uni hukmdori Dod Sipohsolorbekka taqdim etadi. Maşhur şarqşunos olim Ye.E.Bertels bu asar qadimiy özbek adabiy tilidan mumtoz özbek adabiy tiliga ötişda bir köprik bölganini aytadi. Asar tilida qadimiy turkiy sözlardan köra, arab va fors sözlarining köp qöllangani şundan dalolat beradi. Yu. bu asari bilan özbek adabiy tili va adabiyoti rivojiga katta hissa qöşgan.
«Hibat ulhaqoyiq» 14 bob, 512 misradan iborat. Dostonning 1bobi Allohga hamd, 2bobi Muhammad (sav) na'ti va çoryorlar ta'rifiga, 3bobi Dod Sipohsolorbek madhiga bağişlangan. 4bobda kitobning yoziliş sabablari bayon qilingan. Dastlabki 4 muqaddima bobdan söng asosiy qismga ötiladi. 5bob — ma'rifatning foydasiyu jaholatning zarari, bbob — til odobi, 7bob — dunyoning ötkinçiligi, 8 bob — saxiylik va baxillik, 9 va 10boblar turli masalalarga bağişlangan bölib, 11bob — kitobning xotimasi (asarning 1480 yil Istanbulda Abdurazzoq Baxşi tomonidan köçirilgan nusxasida 11 bob mavjud — 3 bob yo tuşib qolgan, yo boşqalariga qöşilib ketgan).
Yu. özini şoir emas, balki adab muallimi, deb hisoblagan. Öziga xos axloq kitobi bölgan bu asarga Qur'oni karim va Hadisi şarif ma'nolari singdirilgan. U islom dini axloqini taşviq qiliş, komil insonni tarbiyalab yetiştiriş maqsadi bilan yozilgan.
«Hibat ulhaqoyiq» ilk bor uyğur yozuvida bitilgan. Uning nusxalari köp bölib, ularda asar hajmi turliça. Hozirça ma'lum qölyozmalardan 3 tasi (biri uyğur yozuvi, ikkinçisi arab va uyğur yozuvi, uçinçisi esa arab yozuvi bilan bitilgan) töliq, qolganlari parçalardan iborat. 1444 yil Samarqandda Zaynulobidin baxşi, 1480 yil Istanbulda Abdurazzoq baxşi va Turkiyaning Töpqopi kutubxonasidagi noma'lum kotib tomonidan köçirilgan qölyozmalar e'tiborli nusxalar hisoblanadi. Asarni 1marta turk olimi Najib Osimbek topib (inv. №4757), naşr ettirgan (qisqartirilgan naşri — 1906, töliq naşrlari
1916, 1925). Keyin 1951 va 1992 yillarda uni R.R. Arat sözboşi, izohlar va 6 ta nusxasining faksimilesi va Turkiyada 16-asrda köçirilgan arab yozuvidagi nusxasining tarjimasi bilan naşr ettirgan. Özbekistonda asardan parçalar Fitrat, Oybek, P.Şamsiyev, S.Mutallibovlar tomonidan özbek adabiyoti namunalaridan tuzilgan majmualarda e'lon qilingan. Söng u Q.Mahmudov tomonidan alohida kitob holida e'lon qilindi (1968; 1971). Ötgan asr oxirlarida uyğur olimlari H.Temur va T.Ayyub, qozoq olimlari E.Qurişjonov va B.Soğindiqovlar uni asl matni, tarjima va fotonusxalari bilan naşr ettirganlar. Şuningdek, Ye.E.Bertels, Fitrat, Fuod Köprulu, T.Takin, E.Rustamov, N.Mallayev, A.Qayumov, A.Hayitmetov, A.Rustamov, M.Imomnazarov, B.Töxliyev, N.Rahmonov, I.Haqqulov, G.Xöjanova va boşqalar Yu. va «Hibat ulhaqoyiq» haqida u yoki bu darajada tadqiqot işlarini olib borganlar.
As: Hibat ulhaqoyiq, T., 1968, 1971; Qadimgi obidalar, T., 1972; Qadimiy hikmatlar, T., 1987; XI—XIV asrning turkiy yodgorliklari, T., 1994.
Ad.: Alişer Navoiy, Nasoyim ulmuhabbat [Mukammal asarlar töplami], 17j., T., 2001; Abdurauf Fitrat, «Hibat ulhaqoyiq» [Tanlangan asarlar, 3 j.li], 2j., T., 2000; Mahmudov Q., Ahmad Yugnakiyning «Hibat ulhaqoyiq» asari haqida, T., 1972; M a l l a ye v N., Özbek adabiyoti tarixi, T., 1976; Özbek adabiyoti tarixi [5 j.li], 1j., T., 1978; Buyuk siymolar, allomalar, 1-kitob, T., 1995; Xöjanova G., «Hibat ulhaqoyiq» haqiqatlari, T., 2001.
Ergaş Oçilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮГНАКИЙ, Аҳмад Югнакий (12-аср охири, Самарқанд, Югнак қишлоғи — 13-аср 1-ярми, ?) — шоир, мутафаккир. Таржимаи ҳоли ҳақида деярли маълумот йўқ. «Ҳибат улҳақойиқ» («Ҳақиқатлар туҳфаси») асари бизгача етиб келган. Унинг охирида Адиб Аҳмад исми тилга олинади. Асар нусхаларидан бирига темурий амалдорлардан Арслонхожа Тархон томонидан илова қилинган 10 байтли маснавийда Ю. ҳақида баъзи маълумотлар мавжуд. Ундан маълум бўлишича, Адиб Аҳмад Югнак деган сўлим ва баҳаво жойда туғилган. Отасининг оти Маҳмуд Югнакий бўлган. Китоби адабдан иборат бўлиб,номи —«Ҳибат улҳақойиқ». Китоб кошғарий тилда шеърий йўл билан ёзилган. «Қутадғу билиг»дан 1—2 а. кейин яратилган бу асар ўзбек мумтоз адабиётининг ноёб дурдонаси ҳисобланади. Алишер Навоий «Насойим улмуҳаббат» тазкирасида Ю.ни Ўрта Осиёнинг машҳур шайхлари қаторига қўйиб, унинг туғма кўрлиги хусусида сўзлайди, яна Навоий Ҳусайн Бойқароътт ўғли Бадиуззамонга ёзган хатларидан бирида ҳам «Ҳибат улҳақойиқ»дан парчалар келтиради. «Ҳибат улҳақойиқ» асари шоир ҳақидаги маълумотларни бирмунча тўлдиришга, Ю. яшаб ижод этган даврни таҳлил қилишга имкон беради.
Ю. туғилган жой олимлар ўртасида кўп тортишувларга сабаб бўлган. Самарқанд, Фарғона ва Туркистонда Югнак деган жой борлиги айтилсада, кўпчилик уни Самарқанд атрофида дейишга мойил ва кейинги тадқиқотлар бу фикрнинг тўғрилигини тасдиқлайди. 12-асрда яшаган машҳур муаррих Абулкарим асСамъоний «АлАнсоб» («Насабнома») китобида ёзади: «Бу нисба (тахаллус) «Юғанак»дан ва бу (жой) Самарқанд қишлоқларидан. Бу нисба билан Абуҳомид Аҳмад ибн Абу Аҳмад алЮғанакий машҳурдирлар».
Шоир «Ҳибат улҳақойиқ»ни тугатиб, уни ҳукмдори Дод Сипоҳсолорбекка тақдим этади. Машҳур шарқшунос олим Е.Э.Бертельс бу асар қадимий ўзбек адабий тилидан мумтоз ўзбек адабий тилига ўтишда бир кўприк бўлганини айтади. Асар тилида қадимий туркий сўзлардан кўра, араб ва форс сўзларининг кўп қўллангани шундан далолат беради. Ю. бу асари билан ўзбек адабий тили ва адабиёти ривожига катта ҳисса қўшган.
«Ҳибат улҳақойиқ» 14 боб, 512 мисрадан иборат. Достоннинг 1боби Аллоҳга ҳамд, 2боби Муҳаммад (сав) наъти ва чорёрлар таърифига, 3боби Дод Сипоҳсолорбек мадҳига бағишланган. 4бобда китобнинг ёзилиш сабаблари баён қилинган. Дастлабки 4 муқаддима бобдан сўнг асосий қисмга ўтилади. 5боб — маърифатнинг фойдасию жаҳолатнинг зарари, ббоб — тил одоби, 7боб — дунёнинг ўткинчилиги, 8 боб — сахийлик ва бахиллик, 9 ва 10боблар турли масалаларга бағишланган бўлиб, 11боб — китобнинг хотимаси (асарнинг 1480 йил Истанбулда Абдураззоқ Бахши томонидан кўчирилган нусхасида 11 боб мавжуд — 3 боб ё тушиб қолган, ё бошқаларига қўшилиб кетган).
Ю. ўзини шоир эмас, балки адаб муаллими, деб ҳисоблаган. Ўзига хос ахлоқ китоби бўлган бу асарга Қуръони карим ва Ҳадиси шариф маънолари сингдирилган. У ислом дини ахлоқини ташвиқ қилиш, комил инсонни тарбиялаб етиштириш мақсади билан ёзилган.
«Ҳибат улҳақойиқ» илк бор уйғур ёзувида битилган. Унинг нусхалари кўп бўлиб, уларда асар ҳажми турлича. Ҳозирча маълум қўлёзмалардан 3 таси (бири уйғур ёзуви, иккинчиси араб ва уйғур ёзуви, учинчиси эса араб ёзуви билан битилган) тўлиқ, қолганлари парчалардан иборат. 1444 йил Самарқандда Зайнулобидин бахши, 1480 йил Истанбулда Абдураззоқ бахши ва Туркиянинг Тўпқопи кутубхонасидаги номаълум котиб томонидан кўчирилган қўлёзмалар эътиборли нусхалар ҳисобланади. Асарни 1марта турк олими Нажиб Осимбек топиб (инв. №4757), нашр эттирган (қисқартирилган нашри — 1906, тўлиқ нашрлари
1916, 1925). Кейин 1951 ва 1992 йилларда уни Р.Р. Арат сўзбоши, изоҳлар ва 6 та нусхасининг факсимилеси ва Туркияда 16-асрда кўчирилган араб ёзувидаги нусхасининг таржимаси билан нашр эттирган. Ўзбекистонда асардан парчалар Фитрат, Ойбек, П.Шамсиев, С.Муталлибовлар томонидан ўзбек адабиёти намуналаридан тузилган мажмуаларда эълон қилинган. Сўнг у Қ.Маҳмудов томонидан алоҳида китоб ҳолида эълон қилинди (1968; 1971). Ўтган аср охирларида уйғур олимлари Ҳ.Темур ва Т.Айюб, қозоқ олимлари Э.Қуришжонов ва Б.Соғиндиқовлар уни асл матни, таржима ва фотонусхалари билан нашр эттирганлар. Шунингдек, Е.Э.Бертельс, Фитрат, Фуод Кўпрулу, Т.Такин, Э.Рустамов, Н.Маллаев, А.Қаюмов, А.Ҳайитметов, А.Рустамов, М.Имомназаров, Б.Тўхлиев, Н.Раҳмонов, И.Ҳаққулов, Г.Хўжанова ва бошқалар Ю. ва «Ҳибат улҳақойиқ» ҳақида у ёки бу даражада тадқиқот ишларини олиб борганлар.
Ас: Ҳибат улҳақойиқ, Т., 1968, 1971; Қадимги обидалар, Т., 1972; Қадимий ҳикматлар, Т., 1987; XI—XIV асрнинг туркий ёдгорликлари, Т., 1994.
Ад.: Алишер Навоий, Насойим улмуҳаббат [Мукаммал асарлар тўплами], 17ж., Т., 2001; Абдурауф Фитрат, «Ҳибат улҳақойиқ» [Танланган асарлар, 3 ж.ли], 2ж., Т., 2000; Маҳмудов Қ., Аҳмад Югнакийнинг «Ҳибат улҳақойиқ» асари ҳақида, Т., 1972; М а л л а е в Н., Ўзбек адабиёти тарихи, Т., 1976; Ўзбек адабиёти тарихи [5 ж.ли], 1ж., Т., 1978; Буюк сиймолар, алломалар, 1-китоб, Т., 1995; Хўжанова Г., «Ҳибат улҳақойиқ» ҳақиқатлари, Т., 2001.
Эргаш Очилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.