Yuksak qisqiçbaqasimonlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 13-b. — ziyouz.com
Yuksak qisqiçbaqasimonlar Yu K S A K QISQIÇBAQASIMONLAR — qisqiçbaqasimonlar kenja sinfi. Asosiy belgilari — boşi 5, kökragi 8, qorin bölimi 6 böğimdan iborat; faqat yupqa sovutli qisqiçbaqalar qorin bölimi 7 böğimli; qorin oyoqlari rivojlangan. Boşi — sinsefalon yoki prototsefalon. Prototsefalonda jağ böğimlari kökrak bilan qöşilib, jağkökrakni hosil qiladi. Jağkökrak (gnatotoraks) köpinça boşkökrak ham deyiladi. Boşida bir juft fasetkali köz va 5 juft boşoyoq (bir juftdan yuqori va pastki jağ, 3 juft oyoqjağ) böladi. Qorin böğimlari ba'zan özaro yoki telson bilan qöşilib, pleotelson hosil qiladi. Nafas oliş va qon aylaniş sistemasi yaxşi rivojlangan. Oşqozon çaynovçi va filtrlovçi bölimlardan iborat. Köpinça jigar deb ataladigan murakkab hazm qiliş bezi bor. Çuç»uk suv va quruqlikda yaşaydigan Yu.q. özgarişsiz, dengiz Yu.q. metamorfoz orqali rivojlanadi. «Yu.q.» nomi köp töğri kelmaydi; çunki ularda yuksak belgilar bilan birga tuban tuziliş xususiyatlar (mas, 2 şoxli qorinoyokdar) ham bor. 13 turkumga mansub 19,5 mingga yaqin turi mavjud. Keng tarqalgan; köllar va dengizlarda bentosda yoki pelagik hayot keçiradi. Bir qança turlari çuçuk suvlarda va quruqlikda yaşaydi; ayrim turlari (sakkulina) parazit. Urta Osiyo suv havzalarida yonlab suzarlar, önoyoqlilar, tengoyoqlilar turkumlari, quruqlikda tengoyoqlilar (zahkaşlar) turkumi vakillari uçraydi. Bir qança Yu.q. ovlanadi va köpaytiriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
Ю К С А К ҚИСҚИЧБАҚАСИМОНЛАР — қисқичбақасимонлар кенжа синфи. Асосий белгилари — боши 5, кўкраги 8, қорин бўлими 6 бўғимдан иборат; фақат юпқа совутли қисқичбақалар қорин бўлими 7 бўғимли; қорин оёқлари ривожланган. Боши — синцефалон ёки протоцефалон. Протоцефалонда жағ бўғимлари кўкрак билан қўшилиб, жағкўкракни ҳосил қилади. Жағкўкрак (гнатоторакс) кўпинча бошкўкрак ҳам дейилади. Бошида бир жуфт фасеткали кўз ва 5 жуфт бошоёқ (бир жуфтдан юқори ва пастки жағ, 3 жуфт оёқжағ) бўлади. Қорин бўғимлари баъзан ўзаро ёки тельсон билан қўшилиб, плеотельсон ҳосил қилади. Нафас олиш ва қон айланиш системаси яхши ривожланган. Ошқозон чайновчи ва фильтрловчи бўлимлардан иборат. Кўпинча жигар деб аталадиган мураккаб ҳазм қилиш бези бор. Чуч»ук сув ва қуруқликда яшайдиган Ю.қ. ўзгаришсиз, денгиз Ю.қ. метаморфоз орқали ривожланади. «Ю.қ.» номи кўп тўғри келмайди; чунки уларда юксак белгилар билан бирга тубан тузилиш хусусиятлар (мас, 2 шохли қориноёкдар) ҳам бор. 13 туркумга мансуб 19,5 мингга яқин тури мавжуд. Кенг тарқалган; кўллар ва денгизларда бентосда ёки пелагик ҳаёт кечиради. Бир қанча турлари чучук сувларда ва қуруқликда яшайди; айрим турлари (саккулина) паразит. Урта Осиё сув ҳавзаларида ёнлаб сузарлар, ўноёқлилар, тенгоёқлилар туркумлари, қуруқликда тенгоёқлилар (заҳкашлар) туркуми вакиллари учрайди. Бир қанча Ю.қ. овланади ва кўпайтирилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.