Yulduz astronomiyasi

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 14-b. — ziyouz.com

Yulduz astronomiyasi astronomiyaning yulduzlar sistemasining tuzilişi, tarkibi, dinamikasi va evolyutsiyasining umumiy qonuniyatlarini tadqiq qiliş va bu qonuniyatlarni bizning yulduzlar sistemamiz (Galaktikamiz) ga tatbiq qilinişini örganiş bilan şuğullanuvçi bölimi. Alohida yulduzlar, tumanliklar örganiladigan astrofizikadan farqi şundaki, bunda obyektlarning töplami ansambli tadqiq qilinadi. Yu.a. 3 ta bölim: yulduzlar statistikasi, yulduzlar kinematikasi va yulduzlar dinamikasi bölimlaridan iborat.

Yulduzlar statistikasida yulduzlarning fizik va körinma xususiyatlarini ifodalovçi kattaliklar (massalari, yorqinligi, spektral sinflari, parallaksi, tezliklari, köp rangli fotometrik parametrlari va boşqalar) orasidagi empirik qonuniyatlar kuzatuv ma'lumotlari asosida topiladi, şu ma'lumotlar böyiça Galaktikamizning tuzilişi va uning taşkil etuvçilari tadqiq qilinadi. Bunda, xususan, yulduzlarning yorqinlik, ravşanlik va fazoviy ziçlik funksiyalarini özaro boğlovçi integral tenglamalaridan foydalaniladi.

Yulduzlar kinematikasida esa Somon Yölining Galaktikamiz özagi atrofida differensial aylanişi xususiyatlari va, umuman, yulduzlarning nuriy hamda köndalang tezliklari komponentalarini kuzatuvdan topiş muammolari örganiladi. U turli xalqaro kuzatuv dasturlariga (jumladan, yulduzlarning xususiy harakatini anikdaş dasturiga) asoslangan. Yulduzlarning fazoviy tezlik vektorlarini topib, ularning qator fizik guruhlari va tödalari kaşf qilingan. Quyoş tizimining Galaktikamiz özagi atrofidagi harakati va uning turli maxsus kinematik parametrlari qiymati töla hisoblab topilgan. Zamonaviy tadqiqotlarga köra, Galaktikamiz 5 qism (özak, disk, balj, galo va toj) dan iborat bölib, ularning tarkibi va kinematikasi nisbatan yaqqol farq qiladi. Mas, galo, asosan, qizil gigant, qisqa davrli sefeida yulduzlari, submitti yulduzlarning şarsimon tödalaridan taşkil topgan bölib, ular disk qismda umuman bölmaydi, çunki disk galoga mansub bölmagan uzun davrli sefeidalar (ötagigantlar), spektral sinfi O va V bölgan qaynoq yulduzlar, yoş gigantlar, yulduzlarning tarqoq tödalaridan iborat.

Bunday murakkab tuzilişga ega bölgan spiralsimon Galaktikamizning vujudga kelişi va evolyutsiyasi bilan yulduzlar va ular tizimining dinamikasi şuğullanadi. Yuz milliard yulduzdan ortiq Galaktikamizning gravitatsion maydoni murakkab va uzluksizdir. Uning modelini tuzişda bu maydon gravitatsion kuç funksiyasi regulyator deb olinib, ma'lum kinetik va gidrodinamik tenglamalar Puasson tenglamasi bilan birga yeçiladi. Ixtiyoriy yulduz dinamikasini dastlab uşbu umumiy regulyar kuç funksiyasiga va ma'lum darajada unga köşni yulduzlarning ta'siriga boğliq notekis kuçlar orqali ifodalanadi. Asosiy tadqiqotlar regulyar maydonni aniq modellaştiriş, uning protogalaktika holatidagi tuzilişi va bu ikki holat orasidagi qator diskret davrlarni tiklaş muammolari ustida olib borilmoqda. 20-asr 90-y.larida Galaktikamizdan taşqaridagi astronomiya keskin rivojlanib, boşqa milliard galaktikalar kuzatuvi va fizikasi faol örganilayotganini hamda ular içida köplab tuğilayotgan galaktikalar kuzatilmoqda. Özbekistonda Yu.a.ga dori tadqiqotlar Özbekiston FA Astronomiya institutida va Özbekiston milliy untida olib boriladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЮЛДУЗ АСТРОНОМИЯСИ астрономиянинг юлдузлар системасининг тузилиши, таркиби, динамикаси ва эволюциясининг умумий қонуниятларини тадқиқ қилиш ва бу қонуниятларни бизнинг юлдузлар системамиз (Галактикамиз) га татбиқ қилинишини ўрганиш билан шуғулланувчи бўлими. Алоҳида юлдузлар, туманликлар ўрганиладиган астрофизикадан фарқи шундаки, бунда объектларнинг тўплами ансамбли тадқиқ қилинади. Ю.а. 3 та бўлим: юлдузлар статистикаси, юлдузлар кинематикаси ва юлдузлар динамикаси бўлимларидан иборат.

Юлдузлар статистикасида юлдузларнинг физик ва кўринма хусусиятларини ифодаловчи катталиклар (массалари, ёрқинлиги, спектрал синфлари, параллакси, тезликлари, кўп рангли фотометрик параметрлари ва бошқалар) орасидаги эмпирик қонуниятлар кузатув маълумотлари асосида топилади, шу маълумотлар бўйича Галактикамизнинг тузилиши ва унинг ташкил этувчилари тадқиқ қилинади. Бунда, хусусан, юлдузларнинг ёрқинлик, равшанлик ва фазовий зичлик функцияларини ўзаро боғловчи интеграл тенгламаларидан фойдаланилади.

Юлдузлар кинематикасида эса Сомон Йўлининг Галактикамиз ўзаги атрофида дифференциал айланиши хусусиятлари ва, умуман, юлдузларнинг нурий ҳамда кўндаланг тезликлари компоненталарини кузатувдан топиш муаммолари ўрганилади. У турли халқаро кузатув дастурларига (жумладан, юлдузларнинг хусусий ҳаракатини аникдаш дастурига) асосланган. Юлдузларнинг фазовий тезлик векторларини топиб, уларнинг қатор физик гуруҳлари ва тўдалари кашф қилинган. Қуёш тизимининг Галактикамиз ўзаги атрофидаги ҳаракати ва унинг турли махсус кинематик параметрлари қиймати тўла ҳисоблаб топилган. Замонавий тадқиқотларга кўра, Галактикамиз 5 қисм (ўзак, диск, балж, гало ва тож) дан иборат бўлиб, уларнинг таркиби ва кинематикаси нисбатан яққол фарқ қилади. Мас, гало, асосан, қизил гигант, қисқа даврли цефеида юлдузлари, субмитти юлдузларнинг шарсимон тўдаларидан ташкил топган бўлиб, улар диск қисмда умуман бўлмайди, чунки диск галога мансуб бўлмаган узун даврли цефеидалар (ўтагигантлар), спектрал синфи О ва В бўлган қайноқ юлдузлар, ёш гигантлар, юлдузларнинг тарқоқ тўдаларидан иборат.

Бундай мураккаб тузилишга эга бўлган спиралсимон Галактикамизнинг вужудга келиши ва эволюцияси билан юлдузлар ва улар тизимининг динамикаси шуғулланади. Юз миллиард юлдуздан ортиқ Галактикамизнинг гравитацион майдони мураккаб ва узлуксиздир. Унинг моделини тузишда бу майдон гравитацион куч функцияси регулятор деб олиниб, маълум кинетик ва гидродинамик тенгламалар Пуассон тенгламаси билан бирга ечилади. Ихтиёрий юлдуз динамикасини дастлаб ушбу умумий регуляр куч функциясига ва маълум даражада унга кўшни юлдузларнинг таъсирига боғлиқ нотекис кучлар орқали ифодаланади. Асосий тадқиқотлар регуляр майдонни аниқ моделлаштириш, унинг протогалактика ҳолатидаги тузилиши ва бу икки ҳолат орасидаги қатор дискрет даврларни тиклаш муаммолари устида олиб борилмоқда. 20-аср 90-й.ларида Галактикамиздан ташқаридаги астрономия кескин ривожланиб, бошқа миллиард галактикалар кузатуви ва физикаси фаол ўрганилаётганини ҳамда улар ичида кўплаб туғилаётган галактикалар кузатилмоқда. Ўзбекистонда Ю.а.га дори тадқиқотлар Ўзбекистон ФА Астрономия институтида ва Ўзбекистон миллий унтида олиб борилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.