Yulduz xaritalari
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 16-b. — ziyouz.com
Yulduz xaritalari — yulduzlar osmoni yoki uning bir qismi xaritasi. Osmon qöşni qismlari yoki ba'zi qismlarining yulduz xaritalari yu l duz atlaslari deb ataladi. Yu.x. kerakli yulduzlarga teleskopni töğrilaş, yulduz kataloglarida berilgan yulduzlarni osmonda yoki astrofotografiyada topiş, sayyora, kometa va özgaruvçan yulduzlarni ularning koordinatalariga asosan osmonda izlaş uçun qöllanadi. Yu.x.dan vizual kuzatiş natijasida topilgan osmon jismlari (Yer sun'iy yöldoşlari) nknt taqribiy koordinatalarini aniklaşda ham foydalaniladi. Yu.x., odatda, ekvatorial koordinatalar sistemasida berilgan koordinata töriga asoslanib tuziladi. Yu.x. osmonning şim. va jan. yarim şarlari uçun ular qölda çizilgan yoki suratga olingan böladi. Eng qadimiy Yu.x. 13-asrda yaratilgan. Bundan oldin, asosan, yulduz globuslari qöllanilgan.
Yulduzlar, asosan, globuslarda turli şakllar yoki yunon hamda rimliklar mifologiyasidan qahramonlar (Persey, Gerkules va boşqalar), şuningdek, moddiy xöjalik hayoti bilan boğliq (Qözi va boşqalar) nomlarda tasvirlangan. Bu şakllar yulduz turkumlari deb nomlanib, osmonning muayyan qismini egallagan. Astronomiya tarixida Bayer (1603), Geveliy (1690), Flemstida (1729) va boşqalarning yulduz atlaslari muhim ahamiyatga ega bölib, asosan, 6vizual yulduz kattaligigaça bölgan yulduzlarni öz içiga oladi. 19-asrga kelib, fotografiyani astronomiyaga qöllanişi tufayli Yu.x. osmonning fotosuratlari yordamida tuzila boşlandi.
20-asrda rus astronomi A.A.Mixaylov tuzgan 20 ta xaritadan iborat atlasi osmonning Janubiy va Şim. yarim şaridagi 6,5yulduz kattaligidagi barça yulduzlarni öz içiga oladi. 1954—67 yillarda AQŞ milliy geografik jamiyati bilan Palomar rasadxonasida yaratilgan fotosuratli atlas eng töliq hisoblanadi. U 21kattalikkaça bölgan 1 mlrd. dan ziyod yulduzni öz içiga oladi. Bu noyob atlasning bir nusxasi Özbekiston FA Astronomiya in-tida saqlanadi.
Qad. atlaslarda yulduz turkumlarining badiiy tasviri ğoyat çiroyli bölib, ulardan eng ajoyibi Yan Geveliyning atlas hisoblanadi (Gdansk şahri 1690). Bu atlas 1900 ta yulduzni öz içiga olgan 54 ta xaritadan iborat. Atlasning bir nusxasi Özbekiston FA Astronmiya in-tida saqlanadi va u V.P.Şçeglov tahriri ostida 3 marta qayta naşr qilindi (1968, 1970 va 1978). Uçala naşrda ham Uluğbek rasadxonasi tarixiga oid Ğarb va Şarq olimlarining ilmiy maqolalari keng yoritilgan kiriş maqolasi berilgan. Bundan taşqari, 3naşrda yulduz tödalari nomlarining kelib çiqişiga oid maqola ham bor. Atlasning matn qismi özbek, rus va ingliz tillarida bayon etilgan. Atlas 1977 yil Tokioda yapon tilida ham naşr qilindi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮЛДУЗ ХАРИТАЛАРИ — юлдузлар осмони ёки унинг бир қисми харитаси. Осмон қўшни қисмлари ёки баъзи қисмларининг юлдуз хариталари ю л дуз атласлари деб аталади. Ю.х. керакли юлдузларга телескопни тўғрилаш, юлдуз каталогларида берилган юлдузларни осмонда ёки астрофотографияда топиш, сайёра, комета ва ўзгарувчан юлдузларни уларнинг координаталарига асосан осмонда излаш учун қўлланади. Ю.х.дан визуал кузатиш натижасида топилган осмон жисмлари (Ер сунъий йўлдошлари) нкнт тақрибий координаталарини аниклашда ҳам фойдаланилади. Ю.х., одатда, экваториал координаталар системасида берилган координата тўрига асосланиб тузилади. Ю.х. осмоннинг шим. ва жан. ярим шарлари учун улар қўлда чизилган ёки суратга олинган бўлади. Энг қадимий Ю.х. 13-асрда яратилган. Бундан олдин, асосан, юлдуз глобуслари қўлланилган.
Юлдузлар, асосан, глобусларда турли шакллар ёки юнон ҳамда римликлар мифологиясидан қаҳрамонлар (Персей, Геркулес ва бошқалар), шунингдек, моддий хўжалик ҳаёти билан боғлиқ (Қўзи ва бошқалар) номларда тасвирланган. Бу шакллар юлдуз туркумлари деб номланиб, осмоннинг муайян қисмини эгаллаган. Астрономия тарихида Байер (1603), Гевелий (1690), Флемстида (1729) ва бошқаларнинг юлдуз атласлари муҳим аҳамиятга эга бўлиб, асосан, 6визуал юлдуз катталигигача бўлган юлдузларни ўз ичига олади. 19-асрга келиб, фотографияни астрономияга қўлланиши туфайли Ю.х. осмоннинг фотосуратлари ёрдамида тузила бошланди.
20-асрда рус астрономи А.А.Михайлов тузган 20 та харитадан иборат атласи осмоннинг Жанубий ва Шим. ярим шаридаги 6,5юлдуз катталигидаги барча юлдузларни ўз ичига олади. 1954—67 йилларда АҚШ миллий географик жамияти билан Паломар расадхонасида яратилган фотосуратли атлас энг тўлиқ ҳисобланади. У 21катталиккача бўлган 1 млрд. дан зиёд юлдузни ўз ичига олади. Бу ноёб атласнинг бир нусхаси Ўзбекистон ФА Астрономия ин-тида сақланади.
Қад. атласларда юлдуз туркумларининг бадиий тасвири ғоят чиройли бўлиб, улардан энг ажойиби Ян Гевелийнинг атлас ҳисобланади (Гданск шаҳри 1690). Бу атлас 1900 та юлдузни ўз ичига олган 54 та харитадан иборат. Атласнинг бир нусхаси Ўзбекистон ФА Астронмия ин-тида сақланади ва у В.П.Шчеглов таҳрири остида 3 марта қайта нашр қилинди (1968, 1970 ва 1978). Учала нашрда ҳам Улуғбек расадхонаси тарихига оид Ғарб ва Шарқ олимларининг илмий мақолалари кенг ёритилган кириш мақоласи берилган. Бундан ташқари, 3нашрда юлдуз тўдалари номларининг келиб чиқишига оид мақола ҳам бор. Атласнинг матн қисми ўзбек, рус ва инглиз тилларида баён этилган. Атлас 1977 йил Токиода япон тилида ҳам нашр қилинди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.