Yulduzlararo muhit
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 19–20-b. — ziyouz.com
Yulduzlararo muhit — Galaktikamizning yulduzlararo fazosidagi materiya; uning tarkibi, asosan, vodorod gazi, çang, magnit maydon va elektromagnit nurlanişdan iborat. Ziçligi har yerda turliça, massasi Galaktika töliq massasining 2—3% ini taşkil qiladi. Yu.m.da turli molequlyar bulutlar va gazçangdan iborat tumanliklar ham kuzatiladi. Ayrim Yu.m. (mas, Orion va Omega tumanliklari) da modsaning quyuqlaşişi natijasida yulduzlar tuğiliş jarayoni yuz bermoqda. 1685 yildayoq N.Pyuton gaz bulutining qisilişi natijasida Quyoş vujudga kela olişini aytgan. Bu fikrni 1902 yilda ingliz astronomi J.Jins nazariy isbotlagan. Yu.m.ning mavjudligini 1904 yilda birinçi marta nemis olimi I.Gartman kuzatgan. Yulduzlardan kelayotgan nur Yu.m.da qisman yutiladi va undan qaytadi. Nur yutilişi tufayli bir spektral sinfdagi bizdan turliça masofada joylaşgan yulduzlarning spektral tarkiblari har xil böladi. Uzoqdagi yulduz yaqindagiga qaraganda qizilroq bölib körinadi.
Kuzatuvlarga köra, Yu.m. asosiy massasining 80% ini vodorod gazi, taxm. 18% ini geliy gazi taşkil etadi. Qolgani boşqa kimyoviy modsalardan iborat. Vodorod gazi fazoda ikki xil holatda uçraydi: 1) ionlaşmagan neytral vodorod H1 soha. 2) ionlaşgan vodorod NN soha. H1 soha özidan 21 sm tölqin uzunlikda radionurlaniş tarqatadi va radioteleskop orqali spiral tarmoqlar sifatida körinadi. Uşbu gaz qatlami Somon Yöli böylab maksimal ziçlikka ega bölib, uning örtaça qalinligi 200 parsek. Ionlaşgan NP soha qaynoq yulduzlar atrofida uçraydi. Ularning asosiy qismi Galaktikamiz markazidan 4000— 7000 parsek oraliğida halqasimon tarzda kuzatiladi. NN sohaning örtaça t-rasi 8000 K gaça yetadi. Yu.m. ning çang zarraçalari aslida yulduzlar atmosferasining eng «sovuq» qismlarida vujudga kelib, yulduz şamoli ta'sirida fazoga tarqaladi. Bu çanglarning örtaça ölçami 0,0001—0,001 mm oraliğida. Çang özagi grafit yoki silikatdan iborat bölib, özak turli molequlalardan taşkil topgan muz qatlami bilan öralgan. Çang moddasining Yu.m.dagi ziçligi undagi gaz ziçligidan 0,001 marta kiçik.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮЛДУЗЛАРАРО МУҲИТ — Галактикамизнинг юлдузлараро фазосидаги материя; унинг таркиби, асосан, водород гази, чанг, магнит майдон ва электромагнит нурланишдан иборат. Зичлиги ҳар ерда турлича, массаси Галактика тўлиқ массасининг 2—3% ини ташкил қилади. Ю.м.да турли молеқуляр булутлар ва газчангдан иборат туманликлар ҳам кузатилади. Айрим Ю.м. (мас, Орион ва Омега туманликлари) да модцанинг қуюқлашиши натижасида юлдузлар туғилиш жараёни юз бермоқда. 1685 йилдаёқ Н.Пьютон газ булутининг қисилиши натижасида Қуёш вужудга кела олишини айтган. Бу фикрни 1902 йилда инглиз астрономи Ж.Жинс назарий исботлаган. Ю.м.нинг мавжудлигини 1904 йилда биринчи марта немис олими И.Гартман кузатган. Юлдузлардан келаётган нур Ю.м.да қисман ютилади ва ундан қайтади. Нур ютилиши туфайли бир спектрал синфдаги биздан турлича масофада жойлашган юлдузларнинг спектрал таркиблари ҳар хил бўлади. Узоқдаги юлдуз яқиндагига қараганда қизилроқ бўлиб кўринади.
Кузатувларга кўра, Ю.м. асосий массасининг 80% ини водород гази, тахм. 18% ини гелий гази ташкил этади. Қолгани бошқа кимёвий модцалардан иборат. Водород гази фазода икки хил ҳолатда учрайди: 1) ионлашмаган нейтрал водород Н1 соҳа. 2) ионлашган водород НН соҳа. Н1 соҳа ўзидан 21 см тўлқин узунликда радионурланиш тарқатади ва радиотелескоп орқали спирал тармоқлар сифатида кўринади. Ушбу газ қатлами Сомон Йўли бўйлаб максимал зичликка эга бўлиб, унинг ўртача қалинлиги 200 парсек. Ионлашган НП соҳа қайноқ юлдузлар атрофида учрайди. Уларнинг асосий қисми Галактикамиз марказидан 4000— 7000 парсек оралиғида ҳалқасимон тарзда кузатилади. НН соҳанинг ўртача т-раси 8000 К гача етади. Ю.м. нинг чанг заррачалари аслида юлдузлар атмосферасининг энг «совуқ» қисмларида вужудга келиб, юлдуз шамоли таъсирида фазога тарқалади. Бу чангларнинг ўртача ўлчами 0,0001—0,001 мм оралиғида. Чанг ўзаги графит ёки силикатдан иборат бўлиб, ўзак турли молеқулалардан ташкил топган муз қатлами билан ўралган. Чанг моддасининг Ю.м.даги зичлиги ундаги газ зичлигидан 0,001 марта кичик.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.