Yumşoq şankr
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 23-b. — ziyouz.com
Yumşoq şankr YUMŞOQ ŞANKR, şankroid, venerik yara — ötkir yuqumli tanosil kasalliklardan; jinsiy a'zolar terisi yoki şilliq qavatlarida oğrib turadigan yumşoq yaralar paydo bölişi bilan ifodalanadi, uni Yu.ş. deb atalişining sababi ham şundan. PetersenDyukreyUnna streptobatsillalari qözğatadi, uni rus olimi Petersen (1887), italyan vraçi Dyukrey (1889), nemis olimi Unna (1892) topgan. Kasallik asosan jinsiy yöl bilan yuqadi. Yu.ş.ning kötarilib turuvçi, serpiginoz, gangrenoz, gerpetik, follikulyar hamda aralaş atipik xillari farqlanadi. Tabiiy şaroitda Yu.ş. bilan faqat odam kasallanadi. Yu.ş. bilan oğrigan kişilarda barqaror immunitet vujudga kelmaydi. Batsilla taşuvçanlik kuzatiladi. Kasallikning inkubatsion (yaşirin) davri juda qisqa, 2—3 kun davom etadi. Yu.ş. yuqqanidan 1—2 kun ötgaç, mikrob tuşgan joy qizarib, yiring paydo böladi, söng u yorilib yaraga aylanadi. Yara çeti öyilgan, ğadirbudur va yiringli, atrofi yalliğlangan, tubi yumşoq notekis, tez qonaydi, uşlaganda oğriydi. Odatda, undan köp yiring oqib, atrofidagi soğ teri ham zararlanadi va yara köpayadi. Ba'zan ular kattalaşib, qöşilib ketadi. Yara 1—2 oydan keyin bitib, çandiqlanadi. Yu.ş.da ba'zan mikroblar regionar limfa tugunlariga ötadi va ular yalliğlanib, şişadi (ya'ni bubonlar hosil böladi), yiringlab yoriladi. Yu.ş.da zararlangan a'zo oğriydi, bemor özini noxuş sezadi, gavda harorati yuqori böladi va boşqalar Goho Yu.ş. bilan bir vaqtda yoki ketmaket zaxm ham qöşilişi, bunda unga xos belşlar keçroq namoyon bölişi mumkin. Bemorning qoni hamda yaralardan çiqadigan suyuqlik tekşiriladi, unda PetersenDyukreyUnna streptobatsillasining topilişi Yu.ş. deb diagnoz qöyişga asos böladi. Kasallikka gumon qilinganda bemor teritanosil kasalliklari şifokori nazoratiga olinadi.
Davosi. Örta terapevtik dozada sulfanilamid preparatlar va antibiotiklar buyuriladi. Oldini olişda şaxsiy gigiyenaga rioya qiliş, sinaşta bölmagan kişilar bilan yaqinlik qilmaslik talab etiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮМШОҚ ШАНКР, шанкроид, венерик яра — ўткир юқумли таносил касалликлардан; жинсий аъзолар териси ёки шиллиқ қаватларида оғриб турадиган юмшоқ яралар пайдо бўлиши билан ифодаланади, уни Ю.ш. деб аталишининг сабаби ҳам шундан. ПетерсенДюкрейУнна стрептобациллалари қўзғатади, уни рус олими Петерсен (1887), итальян врачи Дюкрей (1889), немис олими Унна (1892) топган. Касаллик асосан жинсий йўл билан юқади. Ю.ш.нинг кўтарилиб турувчи, серпигиноз, гангреноз, герпетик, фолликуляр ҳамда аралаш атипик хиллари фарқланади. Табиий шароитда Ю.ш. билан фақат одам касалланади. Ю.ш. билан оғриган кишиларда барқарор иммунитет вужудга келмайди. Бацилла ташувчанлик кузатилади. Касалликнинг инкубацион (яширин) даври жуда қисқа, 2—3 кун давом этади. Ю.ш. юққанидан 1—2 кун ўтгач, микроб тушган жой қизариб, йиринг пайдо бўлади, сўнг у ёрилиб ярага айланади. Яра чети ўйилган, ғадирбудур ва йирингли, атрофи яллиғланган, туби юмшоқ нотекис, тез қонайди, ушлаганда оғрийди. Одатда, ундан кўп йиринг оқиб, атрофидаги соғ тери ҳам зарарланади ва яра кўпаяди. Баъзан улар катталашиб, қўшилиб кетади. Яра 1—2 ойдан кейин битиб, чандиқланади. Ю.ш.да баъзан микроблар регионар лимфа тугунларига ўтади ва улар яллиғланиб, шишади (яъни бубонлар ҳосил бўлади), йиринглаб ёрилади. Ю.ш.да зарарланган аъзо оғрийди, бемор ўзини нохуш сезади, гавда ҳарорати юқори бўлади ва бошқалар Гоҳо Ю.ш. билан бир вақтда ёки кетмакет захм ҳам қўшилиши, бунда унга хос белшлар кечроқ намоён бўлиши мумкин. Беморнинг қони ҳамда яралардан чиқадиган суюқлик текширилади, унда ПетерсенДюкрейУнна стрептобацилласининг топилиши Ю.ш. деб диагноз қўйишга асос бўлади. Касалликка гумон қилинганда бемор теританосил касалликлари шифокори назоратига олинади.
Давоси. Ўрта терапевтик дозада сульфаниламид препаратлар ва антибиотиклар буюрилади. Олдини олишда шахсий гигиенага риоя қилиш, синашта бўлмаган кишилар билан яқинлик қилмаслик талаб этилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.