Yunesko

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 24–26-b. — ziyouz.com

Yunesko — Birlaşgan Millatlar taşkilotining maorif, fan va madaniyat masalalari bilan şuğullanuvçi taşkiloti — xalqaro hukumatlararo taşkilot; BMTning ixtisoslaşgan muassasasi. Davlatlar örtasida maorif, fan, madaniyat va kommunikatsiyalar sohasida hamkorlikni rivojlantiriş yöli bilan tinçlikka va xalqaro xavfsizlikka kömaklaşiş maqsadida 1946 yil tuzilgan. 188 mamlakat (şu jumladan, Özbekiston Respublikasi 1993 yil 26 oktyabrdan) a'zo (2004). YUNESKO Ustaviga köra, «... irqi, jinsi tili va dinidan qat'i nazar, barça xalqlar uçun adolatga, qonuniylikka, inson huquqlari va asosiy erkinliklariga umumiy hurmatni ta'minlaş maqsadida ta'lim, fan va madaniyatni rivojlantiriş orqali xalqlar hamkorligiga» kömaklaşiş taşkilotning ustuvor vazifasidir. 400 ga yaqin xalqaro nohukumat taşkilotlar va jamğarmalar, xalqaro va hududiy birlaşmalar YUNESKO bilan hamkorlik qiladi. YUNESKO byudjeti a'zomamlakatlar badallaridan taşkil topadi.

Taşkilot faoliyatining asosiy yönalişlari yalpi savodsizlikka qarşi kuraş, maorif tizimi va kadrlar tayyorlaşni rivojlantiriş, milliy madaniyatlarni örganiş va tarqatiş, atrof muhitni va madaniy yodgorliklarni muhofaza qiliş, okeanografiya, geol., gidrologiya, sotsiologiya, kommunikatsiya va boşqalar sohalarda global ilmiy muammolarni hal etişda hamkorlik qilişdan iborat. Axborot va informatika — kommunikatsiya masalalari uning faoliyatida katta örin egallaydi. Taşkilotga a'zo mamlakatlarda YUNESKO işlari böyiça Milliy komissiyalar tuzilgan. YUNESKO ana şu komissiyalarga tayanib iş olib boradi. Uzbekiston Respublikasining YUNESKO işlari böyiça Milliy komissiyasi 1994 yil 29 dek.da taşkil etilgan bölib, uning tarkibi Uzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan. Boş konferensiya YUNESKOning oliy organi hisoblanadi. 2 yilda 1 marta uning sessiyalari ötkaziladi. Sessiyalar oraliğida Ijroiya kengaşi (unga 58 davlat, jumladan, Özbekiston 1997 yil oktyabr da a'zo etib saylangan) iş olib boradi. Ijroiya kengaşi har yili 2 marta yiğiladi. Uning 155sessiyasining yakuniy yiğilişi Toşkent şahrida bölib ötgan (1998 yil 6 noyab.). Taşkilot qarorgohi Parijda, Boş direktor (Konçiro, Matssura, 1999 yildan) boşçilik qiluvçi Kotibiyat ham şu yerda joylaşgan. Taşkilot 50 dan ortiq axborotnoma va 20 dan ortiq davriy naşrlar çiqaradi. Ulardan eng keng tarqalgani «YUNESKO kuryeri» jur. (30 tilda naşr qilinadi), «Kelajak» (ta'lim sohasidagi haftalik), «Muzey», «Ijtimoiy fanlar xalqaro oynomasi», «Tabiat va resurslar», «Mualliflik huquqi böyiça axborotnoma», «Ta'lim byurosi xalqaro axborotnomasi», «Impakt: fan va jamiyat» kabilardir. YUNESKO har 2 yilda bir marta jahonda ta'lim, fan, madaniyat va kommunikatsiya holati haqida ma'ruzalar çop etadi. YUNESKO «Insoniyatning ilmiy va madaniy rivojlanişi tarixi» (6 jild), «Islom madaniyatining turli jihatlari» (6 jild), «Lotin Amerikasi davlatlari tarixi» (7 jild), «Karib havzasi davlatlari tarixi» (6 jild), «Afrika umumiy tarixi» (8 jild) kabi fundamental kitoblarni çop etmoqda. Şuningdek, 6 jildli «Markaziy Osiyo sivilizatsiyasi tarixi» xalqaro hamkorlik doirasida yaratilmoqda, unda 1navbatda mazkur mintaqa davlatlari, jumladan, Özbekiston olimlari iştirok etmoqda. Kitobning dastlabki 4 jildi 1992, 1994, 1996 va 1998 yillarda bosilib çiqdi. «Ipak yöli — muloqot yöli» jahon dasturi YUNESKOning Markaziy Osiyo sivilizatsiyalari tarixini örganişga bağişlangan bölib, u BMTning madaniy taraqqiyot böyiça butun dunyo ön yilligi (1989—99 yillar) tadbiri doirasida ötkazildi. YUNESKOning sa'yharakati bilan butun insoniyat mulkini taşkil etuvçi buyuk madaniy va tabiiy yodgorliklar Jahon merosi röyxatiga olindi.

YUNESKO Özbekistonning Kadrlar tayyorlaş milliy dasturini amalga oşirişiga bevosita yordam körsatiş maqsadida bir qator oliy öquv yurtlarida YUNESKO kafedralari, şuningdek, YUNESKO maktablari taşkil etgan. YUNESKO doirasida Abu Rayhon Beruniy (1973), Abu Ali ibn Sino (1980) tavalludining ming yillik, Mirzo Uluğbekning 600 yillik (1994), Amir Temurning 660 yillik (1996) tantanalari nişonlandi. YUNESKOning Parijdagi boş qarorgohida Amir Temur haftaligi ötkazilib, «Temuriylar davrida fan, madaniyat va maorifning gullabyaşnaşi» mavzuida ilmiy konferensiya va körgazma taşkil etildi. Bu tadbirda Özbekiston Prezidenti I.Karimov, Fransiya Prezidenti J.Şirak iştirok etdi (1996 yil 20— 26 apr.). Toşkent şahrining 2000 yilligi (1980), Xiva (1997), Buxoro (1997), Termiz (2002) şahrilarining 2500 yilligi, Şahrisabz şahrining 2700 yilligi (2002), Ahmad alFarğoniyning 1200 yilligi, Imom Buxoriynning 1225 y.ligi (1998), «Alpomiş» xalq dostoni yaratilganligining 1000 yilligi (1999), Avesto kitobi yaratilganligining 2700 yilligi (2001) nişonlandi. YUNESKO rahnamoligida Samarqand şahrida «Şarq taronalari» xalqaro musiqa festivali, Boysun tumanida folklor festivali ötkazib kelinmoqda.

Özbekiston Prezidenti I.Karimov insoniy ideallarni e'zozlagani, madaniy qadriyatlarni tiklaş va saqlaşdagi, ilmiy merosni örganişdagi xizmatlari uçun YUNESKOning Abu Ali ibn Sino nomidagi oltin medali bilan mukofotlangan (1998).

Ad.: Saidov A.X., Xalqaro huquq, T., 2001; Xakimov R., Özbekiston va Birlaşgan Millatlar Taşkiloti, T., 2001; Möminov Abdulxay, Özbekiston va YUNESKOning xalqaro-huquqiy munosabatlari, T., 2003.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЮНЕСКО — Бирлашган Миллатлар ташкилотининг маориф, фан ва маданият масалалари билан шуғулланувчи ташкилоти — халқаро ҳукуматлараро ташкилот; БМТнинг ихтисослашган муассасаси. Давлатлар ўртасида маориф, фан, маданият ва коммуникациялар соҳасида ҳамкорликни ривожлантириш йўли билан тинчликка ва халқаро хавфсизликка кўмаклашиш мақсадида 1946 йил тузилган. 188 мамлакат (шу жумладан, Ўзбекистон Республикаси 1993 йил 26 октябрдан) аъзо (2004). ЮНЕСКО Уставига кўра, «... ирқи, жинси тили ва динидан қатъи назар, барча халқлар учун адолатга, қонунийликка, инсон ҳуқуқлари ва асосий эркинликларига умумий ҳурматни таъминлаш мақсадида таълим, фан ва маданиятни ривожлантириш орқали халқлар ҳамкорлигига» кўмаклашиш ташкилотнинг устувор вазифасидир. 400 га яқин халқаро ноҳукумат ташкилотлар ва жамғармалар, халқаро ва ҳудудий бирлашмалар ЮНЕСКО билан ҳамкорлик қилади. ЮНЕСКО бюджети аъзомамлакатлар бадалларидан ташкил топади.

Ташкилот фаолиятининг асосий йўналишлари ялпи саводсизликка қарши кураш, маориф тизими ва кадрлар тайёрлашни ривожлантириш, миллий маданиятларни ўрганиш ва тарқатиш, атроф муҳитни ва маданий ёдгорликларни муҳофаза қилиш, океанография, геол., гидрология, социология, коммуникация ва бошқалар соҳаларда глобал илмий муаммоларни ҳал этишда ҳамкорлик қилишдан иборат. Ахборот ва информатика — коммуникация масалалари унинг фаолиятида катта ўрин эгаллайди. Ташкилотга аъзо мамлакатларда ЮНЕСКО ишлари бўйича Миллий комиссиялар тузилган. ЮНЕСКО ана шу комиссияларга таяниб иш олиб боради. Узбекистон Республикасининг ЮНЕСКО ишлари бўйича Миллий комиссияси 1994 йил 29 дек.да ташкил этилган бўлиб, унинг таркиби Узбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланган. Бош конференция ЮНЕСКОнинг олий органи ҳисобланади. 2 йилда 1 марта унинг сессиялари ўтказилади. Сессиялар оралиғида Ижроия кенгаши (унга 58 давлат, жумладан, Ўзбекистон 1997 йил октябр да аъзо этиб сайланган) иш олиб боради. Ижроия кенгаши ҳар йили 2 марта йиғилади. Унинг 155сессиясининг якуний йиғилиши Тошкент шаҳрида бўлиб ўтган (1998 йил 6 нояб.). Ташкилот қароргоҳи Парижда, Бош директор (Кончиро, Маццура, 1999 йилдан) бошчилик қилувчи Котибият ҳам шу ерда жойлашган. Ташкилот 50 дан ортиқ ахборотнома ва 20 дан ортиқ даврий нашрлар чиқаради. Улардан энг кенг тарқалгани «ЮНЕСКО курьери» жур. (30 тилда нашр қилинади), «Келажак» (таълим соҳасидаги ҳафталик), «Музей», «Ижтимоий фанлар халқаро ойномаси», «Табиат ва ресурслар», «Муаллифлик ҳуқуқи бўйича ахборотнома», «Таълим бюроси халқаро ахборотномаси», «Импакт: фан ва жамият» кабилардир. ЮНЕСКО ҳар 2 йилда бир марта жаҳонда таълим, фан, маданият ва коммуникация ҳолати ҳақида маърузалар чоп этади. ЮНЕСКО «Инсониятнинг илмий ва маданий ривожланиши тарихи» (6 жилд), «Ислом маданиятининг турли жиҳатлари» (6 жилд), «Лотин Америкаси давлатлари тарихи» (7 жилд), «Кариб ҳавзаси давлатлари тарихи» (6 жилд), «Африка умумий тарихи» (8 жилд) каби фундаментал китобларни чоп этмоқда. Шунингдек, 6 жилдли «Марказий Осиё цивилизацияси тарихи» халқаро ҳамкорлик доирасида яратилмоқда, унда 1навбатда мазкур минтақа давлатлари, жумладан, Ўзбекистон олимлари иштирок этмоқда. Китобнинг дастлабки 4 жилди 1992, 1994, 1996 ва 1998 йилларда босилиб чиқди. «Ипак йўли — мулоқот йўли» жаҳон дастури ЮНЕСКОнинг Марказий Осиё цивилизациялари тарихини ўрганишга бағишланган бўлиб, у БМТнинг маданий тараққиёт бўйича бутун дунё ўн йиллиги (1989—99 йиллар) тадбири доирасида ўтказилди. ЮНЕСКОнинг саъйҳаракати билан бутун инсоният мулкини ташкил этувчи буюк маданий ва табиий ёдгорликлар Жаҳон мероси рўйхатига олинди.

ЮНЕСКО Ўзбекистоннинг Кадрлар тайёрлаш миллий дастурини амалга оширишига бевосита ёрдам кўрсатиш мақсадида бир қатор олий ўқув юртларида ЮНЕСКО кафедралари, шунингдек, ЮНЕСКО мактаблари ташкил этган. ЮНЕСКО доирасида Абу Райҳон Беруний (1973), Абу Али ибн Сино (1980) таваллудининг минг йиллик, Мирзо Улуғбекнинг 600 йиллик (1994), Амир Темурнинг 660 йиллик (1996) тантаналари нишонланди. ЮНЕСКОнинг Париждаги бош қароргоҳида Амир Темур ҳафталиги ўтказилиб, «Темурийлар даврида фан, маданият ва маорифнинг гуллабяшнаши» мавзуида илмий конференция ва кўргазма ташкил этилди. Бу тадбирда Ўзбекистон Президенти И.Каримов, Франция Президенти Ж.Ширак иштирок этди (1996 йил 20— 26 апр.). Тошкент шаҳрининг 2000 йиллиги (1980), Хива (1997), Бухоро (1997), Термиз (2002) шаҳриларининг 2500 йиллиги, Шаҳрисабз шаҳрининг 2700 йиллиги (2002), Аҳмад алФарғонийнинг 1200 йиллиги, Имом Бухорийннинг 1225 й.лиги (1998), «Алпомиш» халқ достони яратилганлигининг 1000 йиллиги (1999), Авесто китоби яратилганлигининг 2700 йиллиги (2001) нишонланди. ЮНЕСКО раҳнамолигида Самарқанд шаҳрида «Шарқ тароналари» халқаро мусиқа фестивали, Бойсун туманида фольклор фестивали ўтказиб келинмоқда.

Ўзбекистон Президенти И.Каримов инсоний идеалларни эъзозлагани, маданий қадриятларни тиклаш ва сақлашдаги, илмий меросни ўрганишдаги хизматлари учун ЮНЕСКОнинг Абу Али ибн Сино номидаги олтин медали билан мукофотланган (1998).

Ад.: Саидов А.Х., Халқаро ҳуқуқ, Т., 2001; Хакимов Р., Ўзбекистон ва Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Т., 2001; Мўминов Абдулхай, Ўзбекистон ва ЮНЕСКОнинг халқаро-ҳуқуқий муносабатлари, Т., 2003.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.