Yunon-Baqtriya podşoligi

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 27–28-b. — ziyouz.com

Yunon-Baqtriya podşoligi — Qadimiy quldorlik davlati (mil. av. 256— 248 ylar orasi — mil. av. 140—135 ylar). Asosçisi salavkiylarttt Baqtriyadagi satrapi Diodot hisoblanadi. Mil. av. 250 yilda u özini Baqtriyaning mustaqil hukmdori deb e'lon qiladi. Davlat hududiga hoz. Janubiy Tojikiston, Janubiy Özbekiston va Afğoniston kirgan. Yu.B.p. kuçaygan paytlarda unga Pokiston, Şim. Ğarbiy Hindiston hamda Suğdiyona ham böysungan. Poytaxti Baqtra (örta asrlardagi Balx) şahri bölib, uning xarobalari Şim. Afğonistonda, Mozori Şarif şahri yaqinida joylatlgan. Davlat bir qança satrapliklar (viloyatlar) ga bölinib boşqarilgan. Yozma manbalar va arxeologiq tadqiqotlar natijalari iqtisodiy hayot, badiiy hunarmandçilik, haykaltaroşlik, madaniyat, şaharsozlik yunon an'analari asosida yuksak rivojlanganligidan dalolat beradi. YunonBaqtriya davriga mansub eng maşhur yodgorlik Şim. Afğonistondagi Oyxonum va Janubiy Tojikistondagi Taxti Sangin yodgorliklari hisoblanadi. Amudaryoning öng qirğoğida, Vaxş va Panj daryolari quyilişida joylaşgan Taxti Sangindagi ibodatxona tuzilişi va topilmalari ellinizm dunyosiga xos diniy e'tiqodlar keng tarqalganligini körsatib turibdi.

Yu.B.p. Hindiston va Örta Osiyo hududlarini özaro boğlovçi hamda Xitoydan Badaxşon orqali Fors körfaziga olib çiquvçi savdo yöllarini nazorat qilib, xalqaro iqtisodiysavdo aloqalarida faol iştirok etgan. Arxeologik tadqiqotlar natijasida topilgan köplab tangalar tovarpul munosabatlari rivojlanganligini körsatadi. Tangalar yunon standartlari asosida kumuş va jezdan quyilgan. Tangalarda (tetradraxma, draxma, obol va boşqalar) hukmdorlar qiyofasi yuksak did va aniqlik bilan tasvirlangan. Diodot (mil. av. 250—230), Yevtidem (mil. av. 230 —200), Demetriy (mil. av. 200185), Yevkradit (mil. av. 185171), Geliokl (mil. av. 171—155) va boşqalar hukmdorlari ma'lum. Bitta nom bilan davlatni boşqargan hukmdorlar (mas, Diodot 1P, Yevkradit 1 —II) ham bölgan. Mil. av. 3-asr oxiri —2-asrning 1-yarmi davlatning eng rivojlangan davri hisoblanadi. Mil. av. 2-asr örtalaridan boşlab içki nizolar kuçayib, inqiroz davri boşlanadi. Mamlakat alohida viloyatlarga bölinib, mahalliy hokimlar (Antimax, Menandr, Appolodot va boşqalar)öz nomidan tangalar zarb qilişgan.

Yu.B.p. mil. av. 140—135 yillarda sak va yuyeçji qabilalari tomonidan butunlay tugatilgan.

Yunon manbalariga köra, Yu.B.p. asiylar, pasianlar, sakaravllar va toxarlar tazyiqi ostida barham topgan.

Ad.: Rtveladze E. V., Velikiy şelkoviy put, T., 1999; Özbekiston tarixi, T., 2003; Sagdullayev A.S., Qadimgi Örta Osiyo tarixi, T., 2004.

Öktam Mavlonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЮНОН-БАҚТРИЯ ПОДШОЛИГИ — Қадимий қулдорлик давлати (мил. ав. 256— 248 йлар ораси — мил. ав. 140—135 йлар). Асосчиси салавкийларттт Бақтриядаги сатрапи Диодот ҳисобланади. Мил. ав. 250 йилда у ўзини Бақтриянинг мустақил ҳукмдори деб эълон қилади. Давлат ҳудудига ҳоз. Жанубий Тожикистон, Жанубий Ўзбекистон ва Афғонистон кирган. Ю.Б.п. кучайган пайтларда унга Покистон, Шим. Ғарбий Ҳиндистон ҳамда Суғдиёна ҳам бўйсунган. Пойтахти Бақтра (ўрта асрлардаги Балх) шаҳри бўлиб, унинг харобалари Шим. Афғонистонда, Мозори Шариф шаҳри яқинида жойлатлган. Давлат бир қанча сатрапликлар (вилоятлар) га бўлиниб бошқарилган. Ёзма манбалар ва археологиқ тадқиқотлар натижалари иқтисодий ҳаёт, бадиий ҳунармандчилик, ҳайкалтарошлик, маданият, шаҳарсозлик юнон анъаналари асосида юксак ривожланганлигидан далолат беради. ЮнонБақтрия даврига мансуб энг машҳур ёдгорлик Шим. Афғонистондаги Ойхонум ва Жанубий Тожикистондаги Тахти Сангин ёдгорликлари ҳисобланади. Амударёнинг ўнг қирғоғида, Вахш ва Панж дарёлари қуйилишида жойлашган Тахти Сангиндаги ибодатхона тузилиши ва топилмалари эллинизм дунёсига хос диний эътиқодлар кенг тарқалганлигини кўрсатиб турибди.

Ю.Б.п. Ҳиндистон ва Ўрта Осиё ҳудудларини ўзаро боғловчи ҳамда Хитойдан Бадахшон орқали Форс кўрфазига олиб чиқувчи савдо йўлларини назорат қилиб, халқаро иқтисодийсавдо алоқаларида фаол иштирок этган. Археологик тадқиқотлар натижасида топилган кўплаб тангалар товарпул муносабатлари ривожланганлигини кўрсатади. Тангалар юнон стандартлари асосида кумуш ва жездан қуйилган. Тангаларда (тетрадрахма, драхма, оболь ва бошқалар) ҳукмдорлар қиёфаси юксак дид ва аниқлик билан тасвирланган. Диодот (мил. ав. 250—230), Евтидем (мил. ав. 230 —200), Деметрий (мил. ав. 200185), Евкрадит (мил. ав. 185171), Гелиокл (мил. ав. 171—155) ва бошқалар ҳукмдорлари маълум. Битта ном билан давлатни бошқарган ҳукмдорлар (мас, Диодот 1П, Евкрадит 1 —II) ҳам бўлган. Мил. ав. 3-аср охири —2-асрнинг 1-ярми давлатнинг энг ривожланган даври ҳисобланади. Мил. ав. 2-аср ўрталаридан бошлаб ички низолар кучайиб, инқироз даври бошланади. Мамлакат алоҳида вилоятларга бўлиниб, маҳаллий ҳокимлар (Антимах, Менандр, Апполодот ва бошқалар)ўз номидан тангалар зарб қилишган.

Ю.Б.п. мил. ав. 140—135 йилларда сак ва юечжи қабилалари томонидан бутунлай тугатилган.

Юнон манбаларига кўра, Ю.Б.п. асийлар, пасианлар, сакаравллар ва тохарлар тазйиқи остида барҳам топган.

Ад.: Ртвеладзе Э. В., Великий шелковий путь, Т., 1999; Ўзбекистон тарихи, Т., 2003; Сагдуллаев А.С., Қадимги Ўрта Осиё тарихи, Т., 2004.

Ўктам Мавлонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.