Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Yunon tili

    Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 26–27-b. — ziyouz.com

    Yunon tili — grek tili tarixidagi dastlabki bosqiçda — mil. av. 14— 12-asrlardan mil. 1 —4-asrlargaça amalda bölgan (hoz. ölik) til; greklarning qadimiy tili (yana q. Grek tili). Hindevropa tillari oilasida qadimiy makedon tili bilan birgalikda alohida yunon (grek) guruhini taşkil etadi. Yu.t. taraqqiyoti tarixi quyidagi bosqiçlarni qamrab oladi: 1) eng qadimiy (arxaik) davr (mil. av. 14—12-asrlar — 8-asr); 2) klassik davr (mil. av. 8—7-asrlardan 4-asrgaça); 3) ellinistik davr (umumyunon tilining şakllaniş davri — mil. av. 4—1-asrlar); 4) sönggi yunon davri (mil. 1—4-asrlar). Yu.t.da quyidagi lahja guruhlari farqlanadi: ioniyattik (ioniyaattika), arkadkipr, eoliy va doriy. Klassik davrning boy adabiyoti ioniy lahjasida — Gesiod, Gerodot; attika lahjasida — Esxil, Sofokl, Yevripid (tragediya), Aristofan (komediya), Platon va Aristotel (falsafa), Fukidid va Ksenofont (tarix), Demosfen (notiklik, stilistika); eoliy lahjasida — Alkey, Sapfo (lirik şe'rlar, qöşiqlar) va boşqalar tomonidan yaratilgan. Gomer dostonlarining tilida (mil. av. 8-asr) bir neça lahjalarning unsurlari kuzatiladi. Mil. av. 5-asr oxirlarida attika lahjasi Yunonistonning adabiy tiliga aylanadi. Ellinistik davrda attik va ioniy lahjalar asosida 2 xil: adabiy va sözlaşuv körinişlariga ega bölgan umumyunon tili şakllanadi. Keyingi davrda adabiy til bilan sözlaşuv tili örtasidagi farqlar kuçayib, ular mustaqil holda rivojlana boşlaydi.

    Yu.t. leksikasi juda boy bölib, uning tarkibida sof yunonça qatlamdan taşqari som tillari, fors va lotin tillaridan kirib kelgan sözlardan iborat özlaşma qatlam ham bor. Yu.t. leksikasi, lotin tili leksikasi bilan birga, hoz. ilmiy va ilmiytexnikaviy terminologiyaning manbai bölib qoldi.

    Ad.: Sobolevskiy S.N., Drevnegreçeskiy yaznk, M., 1948; Tronskiy N.M., Voprosn yazmkovogo razvitiya v antiçnom obşestve, L., 1973; Grinbaum N.S., Ranniye formm literaturnogo yazja (drevnegreçeskiy), M., 1984.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЮНОН ТИЛИ — грек тили тарихидаги дастлабки босқичда — мил. ав. 14— 12-асрлардан мил. 1 —4-асрларгача амалда бўлган (ҳоз. ўлик) тил; грекларнинг қадимий тили (яна қ. Грек тили). Ҳиндевропа тиллари оиласида қадимий македон тили билан биргаликда алоҳида юнон (грек) гуруҳини ташкил этади. Ю.т. тараққиёти тарихи қуйидаги босқичларни қамраб олади: 1) энг қадимий (архаик) давр (мил. ав. 14—12-асрлар — 8-аср); 2) классик давр (мил. ав. 8—7-асрлардан 4-асргача); 3) эллинистик давр (умумюнон тилининг шаклланиш даври — мил. ав. 4—1-асрлар); 4) сўнгги юнон даври (мил. 1—4-асрлар). Ю.т.да қуйидаги лаҳжа гуруҳлари фарқланади: ионийаттик (ионияаттика), аркадкипр, эолий ва дорий. Классик даврнинг бой адабиёти ионий лаҳжасида — Гесиод, Геродот; аттика лаҳжасида — Эсхил, Софокл, Еврипид (трагедия), Аристофан (комедия), Платон ва Аристотель (фалсафа), Фукидид ва Ксенофонт (тарих), Демосфен (нотиклик, стилистика); эолий лаҳжасида — Алкей, Сапфо (лирик шеърлар, қўшиқлар) ва бошқалар томонидан яратилган. Гомер достонларининг тилида (мил. ав. 8-аср) бир неча лаҳжаларнинг унсурлари кузатилади. Мил. ав. 5-аср охирларида аттика лаҳжаси Юнонистоннинг адабий тилига айланади. Эллинистик даврда аттик ва ионий лаҳжалар асосида 2 хил: адабий ва сўзлашув кўринишларига эга бўлган умумюнон тили шаклланади. Кейинги даврда адабий тил билан сўзлашув тили ўртасидаги фарқлар кучайиб, улар мустақил ҳолда ривожлана бошлайди.

    Ю.т. лексикаси жуда бой бўлиб, унинг таркибида соф юнонча қатламдан ташқари сом тиллари, форс ва лотин тилларидан кириб келган сўзлардан иборат ўзлашма қатлам ҳам бор. Ю.т. лексикаси, лотин тили лексикаси билан бирга, ҳоз. илмий ва илмийтехникавий терминологиянинг манбаи бўлиб қолди.

    Ад.: Соболевский С.Н., Древнегреческий язнк, М., 1948; Тронский Н.М., Вопросн язмкового развития в античном обшестве, Л., 1973; Гринбаум Н.С., Ранние формм литературного язьжа (древнегреческий), М., 1984.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.