Yunon yozuvi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 26-b. — ziyouz.com
Yunon yozuvi YUNON YOZUVI, grek yozuvi finikiy yozuvidan kelib çiqqan alifboli (harf— tovuşli) yozuv; taxm. mil. av. 9—8-asrlarda paydo bölgan. Eng qadimiy yodgorliklari mil. av. 8—7-asrlarga mansub. Turi va harflar töplami jihatidan qadimiy frigiy alifboli yozuviga (mil. av. 8—7-asrlar) yaqinroqturadi. Yu.yo.da, finikiy konsonant (undoşli) alifbosidan farqli ravişda, undoşlarni ifodalovçi harflardan taşqari unlilarni ifodalovçi harflar ham paydo böladi. Bu yozuv taraqqiyotidagi yangi bosqiç sifatida katta umummadaniy ahamiyatga ega böldi.
Alifboli yozuv paydo bölgungaça greklar çiziqli böğin yozuvidan foydalanganlar (q. Çiziqli yozuv). Alifboli Yu.yo. 2 tarmoqqa bölingan: ğarbiy va şarqiy. Ğarbiy Yu.yo., öz navbatida, ayrim belgilarning yozilişidagi xususiyatlari bilan ajralib turuvçi bir qança mahalliy körinişlarga ega böladi. Şarqiy Yu.yo. klassik Yu.yo. va vizantiy yozuvi tarzida rivojlandi, qibtiy (kopt), got, slavyankirill, şuningdek, arman, qisman gruzin yozuvlariga asos böldi. Ğarbiy Yu.yo. asosida esa etrusk, lotin va qadimiy german runik yozuvlari paydo böldi.
Klassik umumyunon alifbosi (mil. av. 4-asrdan) 27 harfdan iborat bölib, şu asosdagi matnlar çapdan öngga qarab yozilgan. «Stigma», «koppa», «sampi» belgilari faqat sonlarni ifodalaş uçun qöllangan, keyinçalik alifbo qatoridan çiqarilgan. Yangi yunon (grek) alifbosi 24 harfdan iborat.
Yu.yo.ning bir neça turlari, körinişlari bölgan: toş, metall, sopol kabi qattiq jismlarga bitilgan m o numental yozuv (qat'iy kvadrat şaklli, qirrador yozuv; mil.av. 8-asr dan), unsial yozuv (dumaloqroq şaklli, nlmoqsimon yozuv; mil.av. 4-asrdan papirusda, mil. 2-asrdan pergamentda), kursiv yozuv (tez yoziladigan, qölyozma şaklidagi yozuv, mil. 3-asrdan). 13-asrdan kiçik minuskul (kiçik harflardan iborat yozuv) barqarorlaşib, dastlabki yunon bosma şrifti (15-asr) uçun asos, andoza böladi. Hoz. yunon bosmaça harflari 17-asrda yaratilgan.
Ad.: Fridrix I ., Istoriya pisma, per. s nem., M., 1979.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮНОН ЁЗУВИ, грек ёзуви финикий ёзувидан келиб чиққан алифболи (ҳарф— товушли) ёзув; тахм. мил. ав. 9—8-асрларда пайдо бўлган. Энг қадимий ёдгорликлари мил. ав. 8—7-асрларга мансуб. Тури ва ҳарфлар тўплами жиҳатидан қадимий фригий алифболи ёзувига (мил. ав. 8—7-асрлар) яқинроқтуради. Ю.ё.да, финикий консонант (ундошли) алифбосидан фарқли равишда, ундошларни ифодаловчи ҳарфлардан ташқари унлиларни ифодаловчи ҳарфлар ҳам пайдо бўлади. Бу ёзув тараққиётидаги янги босқич сифатида катта умуммаданий аҳамиятга эга бўлди.
Алифболи ёзув пайдо бўлгунгача греклар чизиқли бўғин ёзувидан фойдаланганлар (қ. Чизиқли ёзув). Алифболи Ю.ё. 2 тармоққа бўлинган: ғарбий ва шарқий. Ғарбий Ю.ё., ўз навбатида, айрим белгиларнинг ёзилишидаги хусусиятлари билан ажралиб турувчи бир қанча маҳаллий кўринишларга эга бўлади. Шарқий Ю.ё. классик Ю.ё. ва византий ёзуви тарзида ривожланди, қибтий (копт), гот, славянкирилл, шунингдек, арман, қисман грузин ёзувларига асос бўлди. Ғарбий Ю.ё. асосида эса этруск, лотин ва қадимий герман руник ёзувлари пайдо бўлди.
Классик умумюнон алифбоси (мил. ав. 4-асрдан) 27 ҳарфдан иборат бўлиб, шу асосдаги матнлар чапдан ўнгга қараб ёзилган. «Стигма», «коппа», «сампи» белгилари фақат сонларни ифодалаш учун қўлланган, кейинчалик алифбо қаторидан чиқарилган. Янги юнон (грек) алифбоси 24 ҳарфдан иборат.
Ю.ё.нинг бир неча турлари, кўринишлари бўлган: тош, металл, сопол каби қаттиқ жисмларга битилган м о нументал ёзув (қатъий квадрат шаклли, қиррадор ёзув; мил.ав. 8-аср дан), унциал ёзув (думалоқроқ шаклли, нлмоқсимон ёзув; мил.ав. 4-асрдан папирусда, мил. 2-асрдан пергаментда), курсив ёзув (тез ёзиладиган, қўлёзма шаклидаги ёзув, мил. 3-асрдан). 13-асрдан кичик минускул (кичик ҳарфлардан иборат ёзув) барқарорлашиб, дастлабки юнон босма шрифти (15-аср) учун асос, андоза бўлади. Ҳоз. юнон босмача ҳарфлари 17-асрда яратилган.
Ад.: Фридрих И ., История письма, пер. с нем., М., 1979.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.