Yunusobod oktepasi

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 38–39-b. — ziyouz.com

Yunusobod oktepasi — örta asrlar arxeologiya yodgorligi (5—13-asrlar). Toşkentning şim. şarqiy qismida, Oqtepa kanali böyida joylaşgan. 1886 yil V.P.Nalivkin qayd qilgan. 1940— 41 yillarda A.I.Terenojkin qazişlar olib borgan. 1975 yil va 1977—85 yil Toşkent arxeologiya ekspeditsiyasi (M.S.Merşçiyev, M.I.Filanoviç) tomonidan örganilgan. Yu.O. — jan. tomoni baland va tik tepalik körinişdagi köşkli qörğonqasr va istehkomsiz qişloq xarobasi. Maydoni qariyb 100 ga, eng baland qismi 21 m. Köşkli qörğon (86—180 m) şim.dan jan.ga tomon çözilgan va qişloqsan çuqur jarlik (xandaq) bilan ajratilgan. Qazişmalardan ma'lum bölişiça, 5-asrda qasr dönglik ustiga urib çiqilgan paxsa tagkursi (platforma)da qadimiy kötargan. U uzun va keng zinapoyaga öxşatib qurilgan ikki qavatli binodan iborat bölib, uning birinçi qavatini mayd. 80x80 m va yuqori qavatining mayd. 50x50 m ga teng. Qasrning har ikkala qavatining içkari tomoniga uzun yölak — galereya bino qilingan va taşqarisi baland devor bilan öralgan. Taşqi devor va tomi ravoqsimon qilib yopilgan yölaklar galereyasi xalq tilida «devğişt» deb yuritilgan paxsa bloklari (70x70x70 sm) hamda 48x24xYu sm hajmdagi uzun xom ğiştlardan işlangan. Yölaklar halqasining kengligi 2 m, bal. 2,3 m. Ustki qator yölaklar burçaklarida gumbazli dumaloq xonalar bölib, ular taşqaridan doira şaklidagi minora (möla)larni hosil qilgan. Kvadratning içki qismi uzun ensiz, tomi gumbazli xonalardan iborat bölib, ular qator yölaklarga tutaşgan. 7-asr boşlarida tor xonalar tuproq bilan tölğazilib, mustahkam tagkursiga aylantirilgan va ustiga binolar qurilgan. Qasrning tört burçagidagi minoralar mustahkamlanib, uningjan. ğarbiy qismida mayd. 22x22 m li köşk bino qilingan.

Saqlanib qolgan imorat qoddiklariga qaraganda (7-asr oxiri va 8-asr boşi), köşk ham 2 qavatli bölib, uning pastki qavatida ravoqli xonalar, yuqorida esa mulkdorning uyjoy va mehmonxonalari joylaşgan. Köşkdan şim.roqda 10 taça xonalar oçilib, ular ibodatxona majmuasidan iborat bölgan. Köşkning şarqiy qismida 9 ta uzun boloxonali uylar kavlab oçilib, ayrimlarining içida devor böylab ensiz supa, orqa devorida yoruğlik darçalari, tösin tuynuklari saklangan. Xonalar, asosan, omborxona, boloxonalar esa xizmatkor va qarollar uçun boşpana vazifasini ötagan.

Oqtepaning qasrga yondoşgan qörğon qismida ham qaziş işlari olib borilib, qörğonning taşqi devori, hovli va devor böylab çokarlar uçun qurilgan gurar joylar, köşkka tomon yönalgan kötarma yölning bir qismi va darvozaxona oldi inşootlarining vayronalari kavlab oçilgan.

Qaziş jarayonida sopol buyum bölaklaridan taşqari toş, suyak va metallardan yasalgan qurolyaroğ, zebiziynat, jumladan, temir piçoq, xanjar, bolta, öroq, uç parrakli öq paykonlari, toş yorğuçoklar, toğ xrustali közli kumuş uzuk va h.k. topilgan. Topilmalar orasida nuroniy möysafid tasvirli terrakota, ayniqsa, diqqatga sazovor. Şuningdek, 5-asrdagi mahalliy hukmdorlarning kumuş tangalari, umaviylarttt 12 ta dirhami hamda suğd yozuvli mis tanga qayd etilgan. Tangalar, kuçli yonğin izlari va boşqalarga qaraganda qörğon 8-asrning 1-çoragida vayron bölgan. Qörğon xarobasi örnida 8-asrning 2-yarmida hayot qayta jonlangan. 9—12-asrlarda u Binkagp viloyatining istehkomli qişloqlaridan biriga aylangan. 13-asr boşida inqirozga uçragan.

Ad.: Buryakov Yu.F., Kasmmov M.R., Rostovsev O. M., Arxeologiçeskiye pamyatniki Taşkentskoy oblasti, T., 1973; Mukminova R.G., Filanoviç M.I., Taşkent na perekrestke istorii, T., 2001; Muhammadjonov A., QadimgiToşkent, T., 2002.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЮНУСОБОД ОКТЕПАСИ — ўрта асрлар археология ёдгорлиги (5—13-асрлар). Тошкентнинг шим. шарқий қисмида, Оқтепа канали бўйида жойлашган. 1886 йил В.П.Наливкин қайд қилган. 1940— 41 йилларда А.И.Тереножкин қазишлар олиб борган. 1975 йил ва 1977—85 йил Тошкент археология экспедицияси (М.С.Мершчиев, М.И.Филанович) томонидан ўрганилган. Ю.О. — жан. томони баланд ва тик тепалик кўринишдаги кўшкли қўрғонқаср ва истеҳкомсиз қишлоқ харобаси. Майдони қарийб 100 га, энг баланд қисми 21 м. Кўшкли қўрғон (86—180 м) шим.дан жан.га томон чўзилган ва қишлоқцан чуқур жарлик (хандақ) билан ажратилган. Қазишмалардан маълум бўлишича, 5-асрда қаср дўнглик устига уриб чиқилган пахса тагкурси (платформа)да қадимий кўтарган. У узун ва кенг зинапояга ўхшатиб қурилган икки қаватли бинодан иборат бўлиб, унинг биринчи қаватини майд. 80x80 м ва юқори қаватининг майд. 50x50 м га тенг. Қасрнинг ҳар иккала қаватининг ичкари томонига узун йўлак — галерея бино қилинган ва ташқариси баланд девор билан ўралган. Ташқи девор ва томи равоқсимон қилиб ёпилган йўлаклар галереяси халқ тилида «девғишт» деб юритилган пахса блоклари (70x70x70 см) ҳамда 48х24хЮ см ҳажмдаги узун хом ғиштлардан ишланган. Йўлаклар ҳалқасининг кенглиги 2 м, бал. 2,3 м. Устки қатор йўлаклар бурчакларида гумбазли думалоқ хоналар бўлиб, улар ташқаридан доира шаклидаги минора (мўла)ларни ҳосил қилган. Квадратнинг ички қисми узун энсиз, томи гумбазли хоналардан иборат бўлиб, улар қатор йўлакларга туташган. 7-аср бошларида тор хоналар тупроқ билан тўлғазилиб, мустаҳкам тагкурсига айлантирилган ва устига бинолар қурилган. Қасрнинг тўрт бурчагидаги миноралар мустаҳкамланиб, унингжан. ғарбий қисмида майд. 22x22 м ли кўшк бино қилинган.

Сақланиб қолган иморат қоддикларига қараганда (7-аср охири ва 8-аср боши), кўшк ҳам 2 қаватли бўлиб, унинг пастки қаватида равоқли хоналар, юқорида эса мулкдорнинг уйжой ва меҳмонхоналари жойлашган. Кўшкдан шим.роқда 10 тача хоналар очилиб, улар ибодатхона мажмуасидан иборат бўлган. Кўшкнинг шарқий қисмида 9 та узун болохонали уйлар кавлаб очилиб, айримларининг ичида девор бўйлаб энсиз супа, орқа деворида ёруғлик дарчалари, тўсин туйнуклари сакланган. Хоналар, асосан, омборхона, болохоналар эса хизматкор ва қароллар учун бошпана вазифасини ўтаган.

Оқтепанинг қасрга ёндошган қўрғон қисмида ҳам қазиш ишлари олиб борилиб, қўрғоннинг ташқи девори, ҳовли ва девор бўйлаб чокарлар учун қурилган гурар жойлар, кўшкка томон йўналган кўтарма йўлнинг бир қисми ва дарвозахона олди иншоотларининг вайроналари кавлаб очилган.

Қазиш жараёнида сопол буюм бўлакларидан ташқари тош, суяк ва металлардан ясалган қуроляроғ, зебизийнат, жумладан, темир пичоқ, ханжар, болта, ўроқ, уч парракли ўқ пайконлари, тош ёрғучоклар, тоғ хрустали кўзли кумуш узук ва ҳ.к. топилган. Топилмалар орасида нуроний мўйсафид тасвирли терракота, айниқса, диққатга сазовор. Шунингдек, 5-асрдаги маҳаллий ҳукмдорларнинг кумуш тангалари, умавийларттт 12 та дирҳами ҳамда суғд ёзувли мис танга қайд этилган. Тангалар, кучли ёнғин излари ва бошқаларга қараганда қўрғон 8-асрнинг 1-чорагида вайрон бўлган. Қўрғон харобаси ўрнида 8-асрнинг 2-ярмида ҳаёт қайта жонланган. 9—12-асрларда у Бинкагп вилоятининг истеҳкомли қишлоқларидан бирига айланган. 13-аср бошида инқирозга учраган.

Ад.: Буряков Ю.Ф., Касммов М.Р., Ростовцев О. М., Археологические памятники Ташкентской области, Т., 1973; Мукминова Р.Г., Филанович М.И., Ташкент на перекрестке истории, Т., 2001; Муҳаммаджонов А., ҚадимгиТошкент, Т., 2002.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.