Yuqori Çirçiq tumani

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 78–79-b. — ziyouz.com

Yuqori Çirçiq tumani — Toşkent viloyatidagi tuman. 1926 yil 29 sentyabr da taşkil etilgan. 1959 yilda Parkent tumani, 1962 yilda Böstonliq tumani qöşildi. 1964 yildan Böstonliq, 1979 yildan Parkent tumani ajralib çiqsi. Şim.şarqdan Böstonliq va Parkent, jan. va jan.şarqsan Ohangaron, jan.ğarbdan Örta Çirçiq, ğarbdan Toşkent şahri va Qibray tumanlari bilan çegaradoş. Mayd. 0,44 ming km2. Aholisi 112,5 ming kişi (2005). Tumanda 1 şaharça (Yangibozor), 9 qişloq fuqarolari yiğini (Arğinçi, Sosbaqa, Bordonköl, Jambul, Oqovul, Navröz, Saksonota, Surankent, Tinçlik) bor. Tuman markazi — Yangibozor şaharçasi.

Tabiati. Tuman hududi Çirçiq daryosining çap sohilidagi tekislikda, örtaça 550 m balandlikda joylaşgan. Iqlimi kontinental. Şarq va şim.dan Çatqol tizmasi bilan öralgan. Qişi birmunça sovuq, yozi issiq. Yanv. ning örtaça t-rasi —1,5° dan —2° gaça, eng past t-ra — 20°. Iyulniki 25—28°, eng yuqori t-ra 41—42° gaça. Yillik örtaça yoğin 350—400 mm. Vegetatsiya davri 200 kun. Tuman hududidan ötgan Qorasuv, Çirçiq daryolari, Parkent, Hondam kanallari, Oqqulik, Yoyilma, Qizilsoy soylaridan q.x. ekinlarini suğorişda foydalaniladi. Tuproqlari böz tuproq. Yovvoyi ösimliklardan şöra, qamiş, yulğun; kiyiköt, isiriq, gulxayri, qoraandiz, qizilmiya, ermon singari dorivor giyohlar va boşqalar ösadi. Yovvoyi qayvonlardan çiyaböri, tulki, ondatra, yumronqoziq, suvilonlar; quşlardan yovvoyi ördak, tustovuq, qirgovul va boşqalar uçraydi.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, qozoq, koreys, rus, tatar va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 256 kişi (2005). Şahar aholisi 12950 kişi, qişloq aholisi 99550 kişi (2005).

Xöjaligi. Tuman iqtisodiyoti, asosan, q.x. işlab çiqarişiga ixtisoslaşgan. Paxta tozalaş, q.x. maşinalari işlab çiqariş tajriba z-di, bosmaxona, MTP, ,toşşağal maydalaş va saralaş kti, avtokorxona, quriliş taşkilotlari, 300 kiçik korxona va boşqalar işlab turibdi. 6 qöşma korxona faoliyat körsatadi. Tumanda 5 şirkat, 830 fermer xöjaligi mavjud. Suğoriladigan yerlarda paxta, bahorikor yerlarda donçilik; şuningdek, çorvaçilik, pillaçilik rivojlangan. Q.x.da foydalaniladigan yerlarning 6,3 ming ga maydoniga paxta, 12,8 ming ga maydoniga ğalla, 1,1 ming ga yerga sabzavot ekinlari ekiladi. Tutzor, piçanzor va yaylovlar bor. Boğdorçilik, tokçilik rivojlangan. Tuman xöjaliklarida 29,5 ming qoramol, 14,9 ming qöy va eçki boqiladi.

Yu.t.da 40 umumiy ta'lim maktabi (24,2 ming öquvçi), bolalar musiqa maktabi, kasb-hunar kolleji faoliyat körsatadi. 24 kutubxona, 6 madaniyat uyi, 10 klub muassasasi aholiga xizmat körsatadi. 3 stadion, 35 sport zali, 37 futbol, 40 basketbol, 14 qöl töpi maydonlari bor. Tuman markaziy kasalxonasi va uning bölimlari, tuğruqxona, poliklinika, 19 qişloq vraçlik punkti, 2 ta dispanser, 4 feldşerakuşerlik punkti va boşqalar tibbiy muassasalarda 149 vraç, 850 örta tibbiy xodim işlaydi. 1932 yildan «Sur'at — qarqş» tuman gaz. (özbek va qozoq tillarida) naşr etiladi (adadi 2396).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЮҚОРИ ЧИРЧИҚ ТУМАНИ — Тошкент вилоятидаги туман. 1926 йил 29 сентябр да ташкил этилган. 1959 йилда Паркент тумани, 1962 йилда Бўстонлиқ тумани қўшилди. 1964 йилдан Бўстонлиқ, 1979 йилдан Паркент тумани ажралиб чиқци. Шим.шарқдан Бўстонлиқ ва Паркент, жан. ва жан.шарқцан Оҳангарон, жан.ғарбдан Ўрта Чирчиқ, ғарбдан Тошкент шаҳри ва Қибрай туманлари билан чегарадош. Майд. 0,44 минг км2. Аҳолиси 112,5 минг киши (2005). Туманда 1 шаҳарча (Янгибозор), 9 қишлоқ фуқаролари йиғини (Арғинчи, Сосбақа, Бордонкўл, Жамбул, Оқовул, Наврўз, Саксонота, Суранкент, Тинчлик) бор. Туман маркази — Янгибозор шаҳарчаси.

Табиати. Туман ҳудуди Чирчиқ дарёсининг чап соҳилидаги текисликда, ўртача 550 м баландликда жойлашган. Иқлими континентал. Шарқ ва шим.дан Чатқол тизмаси билан ўралган. Қиши бирмунча совуқ, ёзи иссиқ. Янв. нинг ўртача т-раси —1,5° дан —2° гача, энг паст т-ра — 20°. Июлники 25—28°, энг юқори т-ра 41—42° гача. Йиллик ўртача ёғин 350—400 мм. Вегетация даври 200 кун. Туман ҳудудидан ўтган Қорасув, Чирчиқ дарёлари, Паркент, Ҳондам каналлари, Оққулик, Ёйилма, Қизилсой сойларидан қ.х. экинларини суғоришда фойдаланилади. Тупроқлари бўз тупроқ. Ёввойи ўсимликлардан шўра, қамиш, юлғун; кийикўт, исириқ, гулхайри, қораандиз, қизилмия, эрмон сингари доривор гиёҳлар ва бошқалар ўсади. Ёввойи қайвонлардан чиябўри, тулки, ондатра, юмронқозиқ, сувилонлар; қушлардан ёввойи ўрдак, тустовуқ, қирговул ва бошқалар учрайди.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, қозоқ, корейс, рус, татар ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 256 киши (2005). Шаҳар аҳолиси 12950 киши, қишлоқ аҳолиси 99550 киши (2005).

Хўжалиги. Туман иқтисодиёти, асосан, қ.х. ишлаб чиқаришига ихтисослашган. Пахта тозалаш, қ.х. машиналари ишлаб чиқариш тажриба з-ди, босмахона, МТП, ,тошшағал майдалаш ва саралаш кти, автокорхона, қурилиш ташкилотлари, 300 кичик корхона ва бошқалар ишлаб турибди. 6 қўшма корхона фаолият кўрсатади. Туманда 5 ширкат, 830 фермер хўжалиги мавжуд. Суғориладиган ерларда пахта, баҳорикор ерларда дончилик; шунингдек, чорвачилик, пиллачилик ривожланган. Қ.х.да фойдаланиладиган ерларнинг 6,3 минг га майдонига пахта, 12,8 минг га майдонига ғалла, 1,1 минг га ерга сабзавот экинлари экилади. Тутзор, пичанзор ва яйловлар бор. Боғдорчилик, токчилик ривожланган. Туман хўжаликларида 29,5 минг қорамол, 14,9 минг қўй ва эчки боқилади.

Ю.т.да 40 умумий таълим мактаби (24,2 минг ўқувчи), болалар мусиқа мактаби, касб-ҳунар коллежи фаолият кўрсатади. 24 кутубхона, 6 маданият уйи, 10 клуб муассасаси аҳолига хизмат кўрсатади. 3 стадион, 35 спорт зали, 37 футбол, 40 баскетбол, 14 қўл тўпи майдонлари бор. Туман марказий касалхонаси ва унинг бўлимлари, туғруқхона, поликлиника, 19 қишлоқ врачлик пункти, 2 та диспансер, 4 фельдшеракушерлик пункти ва бошқалар тиббий муассасаларда 149 врач, 850 ўрта тиббий ходим ишлайди. 1932 йилдан «Суръат — қарқьш» туман газ. (ўзбек ва қозоқ тилларида) нашр этилади (адади 2396).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.