Yuqori mantiya
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 77-b. — ziyouz.com
Yuqori mantiya YUQORI MANTIYA, Yer yuqori mantiyasi — Yer şarining qobiqlaridan biri; Yer pöstining ostida yotuvçi Yer mantiyasining yuqori qismi. Böylama seysmik tölqinlar tezligi sakraş yöli bilan ösib boradigan qatlam — Moxoroviçiç yuzasi ular oraliğidagi çegara hisoblanadi. Yu.m.ning yotiş çuq. 5—75 km gaça, tagi 1000 km çamasi çuqurlikda joylaşgan. Taxmin qilinişiça, Yu.m. öta asosli (peridotit) va asosli toğ jinslaridan (eklogit) tarkib topgan. Yu.m. (yuqoridan pastga) substrat, kam qattiqlik va yopişqoqlikka ega bölgan jinslar qatlami yoki astenosfera va seysmik tölqinlar tarqalişi tezliginnig jadal ösişi kuzatiladigan Golitsin katlamita bölinadi. Substrat Yer pösti bilan birgalikda litosferani taşkil qiladi. Yu.m. ning tuzilişi har xil tektonik zonalar ostida turliça; ular seysmik tölqinlar tezligi, issiqlik oqimi, Yu.m. ustki qatlamining ziçligi va suyuq magma öçoqlarining mavjudligi ta'sirida paydo böladi. Köpgina tektonik gipotezalarda Yer pösti Yu.m. moddalarining erişi natijasida hosil böladi deb hisoblanadi, unda tektonik, magmatik, metamorfik va boşqalar jarayonlarning ançagina qismi faqat Yer pöstidagina emas, balki Yer Yu.m.da sodir bölayotgan ma'lum darajadagi özgarişlarga ham boğliqdegan fikrlar mavjud. Yu.m. tuzilişining muhim xossalaridan biri — seysmik tölqinlar tezligi pasaygan zonaning köpayişidir. Yer pöstida sodir böladigan tektonik, magmatik va metamorfik jarayonlarda, foydali qazilmalar hosil bölişida Yu.m. muhim rol öynaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮҚОРИ МАНТИЯ, Ер юқори мантияси — Ер шарининг қобиқларидан бири; Ер пўстининг остида ётувчи Ер мантиясининг юқори қисми. Бўйлама сейсмик тўлқинлар тезлиги сакраш йўли билан ўсиб борадиган қатлам — Мохоровичич юзаси улар оралиғидаги чегара ҳисобланади. Ю.м.нинг ётиш чуқ. 5—75 км гача, таги 1000 км чамаси чуқурликда жойлашган. Тахмин қилинишича, Ю.м. ўта асосли (перидотит) ва асосли тоғ жинсларидан (эклогит) таркиб топган. Ю.м. (юқоридан пастга) субстрат, кам қаттиқлик ва ёпишқоқликка эга бўлган жинслар қатлами ёки астеносфера ва сейсмик тўлқинлар тарқалиши тезлигинниг жадал ўсиши кузатиладиган Голицин катламита бўлинади. Субстрат Ер пўсти билан биргаликда литосферани ташкил қилади. Ю.м. нинг тузилиши ҳар хил тектоник зоналар остида турлича; улар сейсмик тўлқинлар тезлиги, иссиқлик оқими, Ю.м. устки қатламининг зичлиги ва суюқ магма ўчоқларининг мавжудлиги таъсирида пайдо бўлади. Кўпгина тектоник гипотезаларда Ер пўсти Ю.м. моддаларининг эриши натижасида ҳосил бўлади деб ҳисобланади, унда тектоник, магматик, метаморфик ва бошқалар жараёнларнинг анчагина қисми фақат Ер пўстидагина эмас, балки Ер Ю.м.да содир бўлаётган маълум даражадаги ўзгаришларга ҳам боғлиқдеган фикрлар мавжуд. Ю.м. тузилишининг муҳим хоссаларидан бири — сейсмик тўлқинлар тезлиги пасайган зонанинг кўпайишидир. Ер пўстида содир бўладиган тектоник, магматик ва метаморфик жараёнларда, фойдали қазилмалар ҳосил бўлишида Ю.м. муҳим роль ўйнайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.