Yurak
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 49–52-b. — ziyouz.com
Yurak — odam va hayvonlarning qon aylaniş sistemasidagi markaziy a'zo, u doim bir xilda qisqarişi (sistola) tufayli qonni qon aylaniş sistemasi böylab haydab beradi va uni venalar orqali qaytib kelişini hamda arterial qon tomirlardagi harakatini ta'minlaydi.
Yu.ning qiyosiy morfologiyasi. Yu. qon tomirlari sistemasi töla rivojlangan hayvonlarda böladi. Tuban darajali hayvonlardan yomğir çuvalçangida Yu. vazifasini halqasimon tomirlar, daryo qisqiçbaqasida yurak va yurak atrofidagi böşliq sinuslari bajaradi. Köpçilik mollyuskalar yuragi yaxşi rivojlangan, 2 bölmaça va qorinçadan iborat, u faol qisqariş xususiyatiga ega. Ularda Yu. tomon yönalgan venoz qon yurak sinuslariga, söngra uning jabrasiga yönaladi. U yerdan kislorodga boyib yurak oddi sinusiga tuşadi va yurakka ötadi. Yu. qorinçasi qisqarişi natijasida qon hayvon tanasi böylab tarqaladi. Xordalilardan lansetniklarda Yu. vazifasini qorin aortasi bajaradi.
Suvda va quruqlikda yaşovçilarda Yu. 3 kamerali — 2 bölmaça va qorinçadan; sudralib yuruvçilar, quşlar va sut emizuvçilar yuragi 4 kamerali — 2 bölmaça va 2 qorinçadan iborat. Odam yuragi 4 kamerali: 2 ta bölmaça va 2 ta qorinçadan iborat bölib, konus şaklida, asosi orqaga, yuqoriga va öng tomonga, uçi (çöqqisi) pastga, oddinga va çap tomonga qaragan. Yu. oldingi pastki köks oraliği sohasida joylaşib, ikki yon tomondan öpka va plevra xaltalari oldingi töş suyagi va qovurğa toğayiga tegib turadi. Yu. yuqoridan va orqadan qon tomirlar, pastdan diafragma pay markazi bilan mustahkamlanib turadi. Yu.ning holati hamma odamlarda bir xil bölmay, u kişining yoşi, jinsi, gavdasining vaziyati va tuzilişiga ham boğliq. Jumladan, yangi tuğilgan bolalarda Yu. yumaloq şaklda bölib, diafragma gumbazi balandroq köndalang va yuqoriroq joylaşgan, ayrisimon bez uni töş suyagidan ança orqa tomonga surib turadi.
Keyinçalik 1—3 yoşda Yu. qöndalang vaziyatini özgartiradi va katta odamlarda körilganidek, qiyşiq holatda joylaşadi. Yu.ning örtaça oğirligi erkaklarda 300 g, ayollarda bir oz kamroq (220— 250 g). Yu.ning uzunligi örta yoşdagi odamlarda 13—15 sm, eng serbar qismi (köndalangiga) 9—11 sm, oldingi sathi bilan orqa sathining uz. 6—7 sm. Yu. taşqi yuzasining ötkir (öng) va ötmas (çap) çekkalari uni orqa, old tomondagi yuzalarga ajratib turadi. Har bir odam yuragining kattaligi özining öng muştidek keladi. Örta yaşar odamning yuragi bir minutda örta hisobda 70—75 marta, bir sutkada 100000 marta qisqara oladi. Bu esa 20 t yukni 1 m balandlikka kötariş kuçiga teng.
Yu.ning ustki çegarasi III qovurğa toğayining töş suyagiga yopişayotgan joyidan ötkazilgan gorizontal çiziqqa göğri keladi.
Yu.ning öng çegarasi töş suyagining öng çekkasidan (öng III va V qovurğalar röparasida) 2—3 sm çetroqsa böladi. Bir yoşgaça bölgan bolalarda Yu.ning öng tomondagi çegarasi töş suyagining öng çekkasidan 1,0—1,5 sm çiqib turişi mumkin. Yu.ning pastki çap çegarasi V qovurğaning örta ömrov çiziğidan 1,5 sm içkariga Yu. uçiga töğri keladi.
Yu. çegarasi va vaziyati odam kökragining şakliga ham boğliq, qökragi keng odamlarda Yu. pastroqda joylaşadi. Şuning uçun bunday konstitutsiyaga ega böltan odamlarda Yu. gorizontal holatda turadi. Keng (uzunligi örtaça bölgan) kökrak qafasida Yu. qiyşiqturadi. Ayollar yuragi bir oz kiçik bölib, gorizontal joylaşadi. Jismoniy mehnat va sport bilan şuğullanadigan odamlarda Yu.ning hajmi birmunça katta böladi.
Yu. bölmaçalari — venalar qonini qabul qiluvçi böşliqlar. Öng bölmaça katta qon aylaniş doirasidan venoz qon olib keluvçi yuqorigi va pastki kovak venalar; çap bölmaçaga 4 ta öpka venalari quyiladi. Ikkala bölmaça qorinçalar bilan bölmaçaqorinça teşiklari orqali tutaşadi. Qorinçalar qisqarganda teşiklar tavaqali (qopqoqlar) klapanlar bilan berkiladi. Qorinçalarning içki yuzasida, bir-biri bilan kesişgan muskul tolalari va qorinça böşliğiga çiqib turadigan sörğiçsimon muskullar bor. Bu musqullar uçidan çiqqan payli tolalar bölmaçaqorinça klapanlari tavaqalarining qirralariga yopişgan. Ular klapanlar tavaqalarini bölmaçaga qarab burilişiga (kötarilişiga) tösqinlik qiladi.
Yurakning kökrak qafasida yurak xaltasi içida joylaşişi (yurak xaltasi kesib körsatilgan).
Aorta va öpka arteriyasi asosida yarimoysimon klapanlar joylaşgan. Klapanlar şu tomirlarning yönaliş tomoniga oçiladigan 3 tavaqadan iborat. Yu. qisqarganda qon öng qorinçadan öpka arteriyasiga, çap qorinçadan aortaga quyiladi.
Yu.ning öng qorinçasidan öpka poyasi kiçik qon aylaniş, çap qorinçasidan aorta katta qon aylaniş doirasi boşlanadi. Yu. öz xaltasi — perikardga öralgan, devori 3 qavat: içki endokard, örta miokard va taşqi elmkardryan iborat. Epikard va perikard örtasidagi tor böşliqsa böladigan seroz suyuqlik Yu. işlayotganda Yu. devorlarining işqalanişini kamaytiradi. Yu.ning muskul qavati — miokard bölmaçalarida 2, qorinçalarida 3 qavat bölib, ixtiyorimizga böysunmay qisqaruvçi maxsus köndalangtarğil muskul tolalaridan tarkib topgan, bu xususiyat uni skelet muskullaridan ajratib turadi. Yu.ning bölmaça va qorinça muskul tolalari 2 ta (öng bölmaça va qorinça, çap bölmaça va qorinça orasidagi teşikni örovçi) fibroz tola halqasidan boşlanadi. Lekin bölmaça muskullari, qorinça muskullari bir-biri bilan tutaşmagan ayrimayrim fazada qisqaradi. Bölmaça muskullari içdan böylama, sirtdan köndalang, qorinçalarda esa içki, taşqi qavati böylama, örtadagisi köndalangiga joylaşgan. Içki va taşqi böylama muskullar Yu. çöqqisida tutaşadi, köndalang (örta) muskullar tutaşmaydi. Qorinçalararo tösiq, asosan, muskul töqimasi va uni qoplab turgan endokard varağidan tuzilgan.
Miokardda bir-biriga boğliq alohida muskul tolalari bor, ular Yu.ning ötkazuvçi sistemasini taşkil etadi. Öng bölmaça devori, yuqori kovak venaning oçiliş joyida kovak vena (sinus) «Kis Flyak» tuguni örnaşgan. Uning bir qism tolalari 3 tavaqali klapan asosi sohasida boşqa bölmaçaqorinça (AşafTavar) tugunini hosil qiladi. Undan bölmaçaqorinça (Gis) tutami boşlanadi. Bu tutam qorinçalararo tösiqda öziga tegişli qorinçalarga boruvçi çap va öng oyoqlarga ajraladi. Oyoqçalar endokard tagida alohida Purkinye tolalari bilan tugallanadi. Aortaning boşlanğiç qismidan çiquvçi önt va çap toj arteriyalari Yu.ni qon bilan ta'minlaydi. Yu.ning yirik venalari, öng bölmaçaga quyiladigan yurak sinusiga yiğiladi (öng bölmaçaga mayda venalar ham quyiladi). Yu.ni adaşgan va simpatik nervlar innervatsiya qiladi. Bundan taşqari. Yu. öziga xos impuls ötkazuvçi yöllarga ham ega.
Yurak fiziologiyasi. Yu. faoliyati miokardning ritmik qisqarişiga asoslangan. Yu. qisqarişi sistola, böşaşişi diastola deyiladi. Yu. avtomatik tarzda qisqaradi. Miokardning qisqarişini ta'minlaydigan impulslar Yu.ning ötkazuvçi sistemasida hosil böladi. Kovak vena (sinus) tugunida normada minutiga 60—80 marta hosil böladigan bu impulslar avval bölmaça miokardiga tarqalib, undan bölmaçaqorinça tuguni hamda Gis tutami va oyoqçalari orqali qorinçalar miokardiga ötadi va ular qisqarişiga sabab böladi. Qorinçalarga ötiş vaqtida impulslarning tezligi pasayadi. Şu sababli qorinçalarnikiga nisbatan bölmaçalar qisqarişi ilgariroq tugallanadi. Yu.ning qisqariş va böşaşiş davri Yu. faoliyati siklini taşkil etadi. Bu sikl bölmaçalar sistolasi (0,1 sek), qorinçalar qisqarişi (0,33—0,35 sek) va umum (qorinçalar va bölmaçalar bir yöla böşaşiş fazasi) pauza (0,4 sek)dan iborat.
Bölmaçalar qisqarganda ulardagi qon bosimi (öng bölmaçada simob ustuni hisobida 1—2 mm dan 6—9 mm gaça, çap bölmaçada 8—9 mm gaça) kötariladi. Natijada qon bölmaçaqorinça teşigi orqali qorinçaga çiqadi.
Bölmaçalar qisqarganda qorinçalarga qonning faqat 30% i çiqib, 70% i umum pauza vaqtida bemalol oqib keladi. Qorinçalar sistolasi ham fazalarga bölinadi. Qorinçalar bosimi oşganda bölmaçaqorinça klapanlari yopiladi, lekin yarimoysimon klapanlari oçilmaydi. Bunda (izometrik qisqariş fazasi) qorinçalarning barça muskul tolalari qisqarib, tarangligi tobora kuçayadi. Natijada qorinçalar bosimi aorta va öpka poyasidagi bosimdan ham oşgaç, yarimoysimon klapanlar oçiladi; qon qorinçalardan tomirlarga otilib çiqadi; qonni haydaş fazasi şu tariqa boşlanadi.
Odamda qonni tomir sistemasiga haydaş Yu. çap bölmasi simob ustuni hisobida 65—75 mm, öng bölmasiniki 5—12 mm ga yetganda sodir böladi. 0,10— 0,12 sek içida yurak qorinçalari bosimi keskin [çap qorinçada simob ustuni hisobida 110—130 mm, öng qorinçada 25—35 mm ga (qonni tez haydaş fazasi)] ortişi kuzatiladi. Qorinçalar qisqarişi (0,10—0,15 sek) qonni sekin haydaş fazasi bilan tugallanadi. Keyin qorinçalar böşaşa boşlaydi, ular bosimi tez pasayadi, yirik tomirlar bosimi kötarilib, yarimoysimon klapanlar yopiladi. Qorinçalardagi bosim 0 darajaga tuşganda tavaqali klapanlar oçilib, qon bölmaçalardan qorinçalarga tuşa boşlaydi. Bu faza tez (0,08 sek) va sekin (0,07 sek) töliş fazasiga bölinadi. Qorinçalar diastolasi ularga qon tölişi bosqiçi bilan tugaydi. Yu. faoliyati sikli fazalarining davomiyligi özgaruvçan, Yu. ritmi çastotasiga boğliq. Şuning uçun Yu. faoliyati sikli fazalarini tekşiriş Yu. muskullari faoliyati holatini aniqlaşning muhim usuli hisoblanadi. Yu.dan minut sayin haydalgan qon miqdori Yu.ning minutlik hajmi (MH) hisoblanadi, ikkala qorinçadan çiqqan qon miqdori baravar. Odamning tinç holatida Yu.ning minutlik hajmi örta hisobda 4,5—5 l, Yu.ning bir qisqarişida haydalgan qon miqdori — sistolik hajmi örta hisobda 65—70 ml ga teng.
Yu.ning qisqariş kuçi va çastotasi organizm töqima va a'zolarining kislorod va oziq moddalarga bölgan ehtiyojiga mos holda özgarib turadi. Yu. qisqarişini ta'minlaydigan impulslar özida hosil bölsa ham faoliyatini nerv sistemasi boşqaradi. Adaşgan nervlar Yu. qisqariş kuçini susaytirib, maromini sekinlaştiradi, simpatik nervlar, aksinça kuçaytiradi. Yu. muskullari özini özi boşqariş xususiyatiga ham ega: mas, yurakka qança qon köp kelsa, u şunça ortiq kuç bilan qisqaradi. Yu. muskullarining qança kuç bilan qisqarişi uning çözilişi, ya'ni muskul tolalarining dastlabki (qisqarişidan avvalgi) uzunligiga boğliq. Muskul tolasi qança tez çözilsa, şunça kuçli qisqaradi. Bu yurak qonuni deb ataladi. Yu. kasalliklari haqida Yuraktomir sistemasi kasalliklari va boşqalarga q.
Ad.: Hamidov J.H., Oqilov A.T., Saidov T.M., Umumiybiologiyadan amaliy maşğulotlar, T., 1970; Kovanov V.V., Topografiçeskaya anatomiya grudi, M., 1978; Ahmedov N.K., Atlas. Odam anatomiyasi [2j.li], 2j., 2005.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮРАК — одам ва ҳайвонларнинг қон айланиш системасидаги марказий аъзо, у доим бир хилда қисқариши (систола) туфайли қонни қон айланиш системаси бўйлаб ҳайдаб беради ва уни веналар орқали қайтиб келишини ҳамда артериал қон томирлардаги ҳаракатини таъминлайди.
Ю.нинг қиёсий морфологияси. Ю. қон томирлари системаси тўла ривожланган ҳайвонларда бўлади. Тубан даражали ҳайвонлардан ёмғир чувалчангида Ю. вазифасини ҳалқасимон томирлар, дарё қисқичбақасида юрак ва юрак атрофидаги бўшлиқ синуслари бажаради. Кўпчилик моллюскалар юраги яхши ривожланган, 2 бўлмача ва қоринчадан иборат, у фаол қисқариш хусусиятига эга. Уларда Ю. томон йўналган веноз қон юрак синусларига, сўнгра унинг жабрасига йўналади. У ердан кислородга бойиб юрак одди синусига тушади ва юракка ўтади. Ю. қоринчаси қисқариши натижасида қон ҳайвон танаси бўйлаб тарқалади. Хордалилардан ланцетникларда Ю. вазифасини қорин аортаси бажаради.
Сувда ва қуруқликда яшовчиларда Ю. 3 камерали — 2 бўлмача ва қоринчадан; судралиб юрувчилар, қушлар ва сут эмизувчилар юраги 4 камерали — 2 бўлмача ва 2 қоринчадан иборат. Одам юраги 4 камерали: 2 та бўлмача ва 2 та қоринчадан иборат бўлиб, конус шаклида, асоси орқага, юқорига ва ўнг томонга, учи (чўққиси) пастга, оддинга ва чап томонга қараган. Ю. олдинги пастки кўкс оралиғи соҳасида жойлашиб, икки ён томондан ўпка ва плевра халталари олдинги тўш суяги ва қовурға тоғайига тегиб туради. Ю. юқоридан ва орқадан қон томирлар, пастдан диафрагма пай маркази билан мустаҳкамланиб туради. Ю.нинг ҳолати ҳамма одамларда бир хил бўлмай, у кишининг ёши, жинси, гавдасининг вазияти ва тузилишига ҳам боғлиқ. Жумладан, янги туғилган болаларда Ю. юмалоқ шаклда бўлиб, диафрагма гумбази баландроқ кўндаланг ва юқорироқ жойлашган, айрисимон без уни тўш суягидан анча орқа томонга суриб туради.
Кейинчалик 1—3 ёшда Ю. қўндаланг вазиятини ўзгартиради ва катта одамларда кўрилганидек, қийшиқ ҳолатда жойлашади. Ю.нинг ўртача оғирлиги эркакларда 300 г, аёлларда бир оз камроқ (220— 250 г). Ю.нинг узунлиги ўрта ёшдаги одамларда 13—15 см, энг сербар қисми (кўндалангига) 9—11 см, олдинги сатҳи билан орқа сатҳининг уз. 6—7 см. Ю. ташқи юзасининг ўткир (ўнг) ва ўтмас (чап) чеккалари уни орқа, олд томондаги юзаларга ажратиб туради. Ҳар бир одам юрагининг катталиги ўзининг ўнг муштидек келади. Ўрта яшар одамнинг юраги бир минутда ўрта ҳисобда 70—75 марта, бир суткада 100000 марта қисқара олади. Бу эса 20 т юкни 1 м баландликка кўтариш кучига тенг.
Ю.нинг устки чегараси III қовурға тоғайининг тўш суягига ёпишаётган жойидан ўтказилган горизонтал чизиққа гўғри келади.
Ю.нинг ўнг чегараси тўш суягининг ўнг чеккасидан (ўнг III ва V қовурғалар рўпарасида) 2—3 см четроқца бўлади. Бир ёшгача бўлган болаларда Ю.нинг ўнг томондаги чегараси тўш суягининг ўнг чеккасидан 1,0—1,5 см чиқиб туриши мумкин. Ю.нинг пастки чап чегараси V қовурғанинг ўрта ўмров чизиғидан 1,5 см ичкарига Ю. учига тўғри келади.
Ю. чегараси ва вазияти одам кўкрагининг шаклига ҳам боғлиқ, қўкраги кенг одамларда Ю. пастроқда жойлашади. Шунинг учун бундай конституцияга эга бўлтан одамларда Ю. горизонтал ҳолатда туради. Кенг (узунлиги ўртача бўлган) кўкрак қафасида Ю. қийшиқтуради. Аёллар юраги бир оз кичик бўлиб, горизонтал жойлашади. Жисмоний меҳнат ва спорт билан шуғулланадиган одамларда Ю.нинг ҳажми бирмунча катта бўлади.
Ю. бўлмачалари — веналар қонини қабул қилувчи бўшлиқлар. Ўнг бўлмача катта қон айланиш доирасидан веноз қон олиб келувчи юқориги ва пастки ковак веналар; чап бўлмачага 4 та ўпка веналари қуйилади. Иккала бўлмача қоринчалар билан бўлмачақоринча тешиклари орқали туташади. Қоринчалар қисқарганда тешиклар тавақали (қопқоқлар) клапанлар билан беркилади. Қоринчаларнинг ички юзасида, бир-бири билан кесишган мускул толалари ва қоринча бўшлиғига чиқиб турадиган сўрғичсимон мускуллар бор. Бу мусқуллар учидан чиққан пайли толалар бўлмачақоринча клапанлари тавақаларининг қирраларига ёпишган. Улар клапанлар тавақаларини бўлмачага қараб бурилишига (кўтарилишига) тўсқинлик қилади.
Юракнинг кўкрак қафасида юрак халтаси ичида жойлашиши (юрак халтаси кесиб кўрсатилган).
Аорта ва ўпка артерияси асосида яримойсимон клапанлар жойлашган. Клапанлар шу томирларнинг йўналиш томонига очиладиган 3 тавақадан иборат. Ю. қисқарганда қон ўнг қоринчадан ўпка артериясига, чап қоринчадан аортага қуйилади.
Ю.нинг ўнг қоринчасидан ўпка пояси кичик қон айланиш, чап қоринчасидан аорта катта қон айланиш доираси бошланади. Ю. ўз халтаси — перикардга ўралган, девори 3 қават: ички эндокард, ўрта миокард ва ташқи элмкардрян иборат. Эпикард ва перикард ўртасидаги тор бўшлиқца бўладиган сероз суюқлик Ю. ишлаётганда Ю. деворларининг ишқаланишини камайтиради. Ю.нинг мускул қавати — миокард бўлмачаларида 2, қоринчаларида 3 қават бўлиб, ихтиёримизга бўйсунмай қисқарувчи махсус кўндалангтарғил мускул толаларидан таркиб топган, бу хусусият уни скелет мускулларидан ажратиб туради. Ю.нинг бўлмача ва қоринча мускул толалари 2 та (ўнг бўлмача ва қоринча, чап бўлмача ва қоринча орасидаги тешикни ўровчи) фиброз тола ҳалқасидан бошланади. Лекин бўлмача мускуллари, қоринча мускуллари бир-бири билан туташмаган айримайрим фазада қисқаради. Бўлмача мускуллари ичдан бўйлама, сиртдан кўндаланг, қоринчаларда эса ички, ташқи қавати бўйлама, ўртадагиси кўндалангига жойлашган. Ички ва ташқи бўйлама мускуллар Ю. чўққисида туташади, кўндаланг (ўрта) мускуллар туташмайди. Қоринчалараро тўсиқ, асосан, мускул тўқимаси ва уни қоплаб турган эндокард варағидан тузилган.
Миокардда бир-бирига боғлиқ алоҳида мускул толалари бор, улар Ю.нинг ўтказувчи системасини ташкил этади. Ўнг бўлмача девори, юқори ковак венанинг очилиш жойида ковак вена (синус) «Кис Фляк» тугуни ўрнашган. Унинг бир қисм толалари 3 тавақали клапан асоси соҳасида бошқа бўлмачақоринча (АшафТавар) тугунини ҳосил қилади. Ундан бўлмачақоринча (Гис) тутами бошланади. Бу тутам қоринчалараро тўсиқда ўзига тегишли қоринчаларга борувчи чап ва ўнг оёқларга ажралади. Оёқчалар эндокард тагида алоҳида Пуркинье толалари билан тугалланади. Аортанинг бошланғич қисмидан чиқувчи ўнт ва чап тож артериялари Ю.ни қон билан таъминлайди. Ю.нинг йирик веналари, ўнг бўлмачага қуйиладиган юрак синусига йиғилади (ўнг бўлмачага майда веналар ҳам қуйилади). Ю.ни адашган ва симпатик нервлар иннервация қилади. Бундан ташқари. Ю. ўзига хос импульс ўтказувчи йўлларга ҳам эга.
Юрак физиологияси. Ю. фаолияти миокарднинг ритмик қисқаришига асосланган. Ю. қисқариши систола, бўшашиши диастола дейилади. Ю. автоматик тарзда қисқаради. Миокарднинг қисқаришини таъминлайдиган импульслар Ю.нинг ўтказувчи системасида ҳосил бўлади. Ковак вена (синус) тугунида нормада минутига 60—80 марта ҳосил бўладиган бу импульслар аввал бўлмача миокардига тарқалиб, ундан бўлмачақоринча тугуни ҳамда Гис тутами ва оёқчалари орқали қоринчалар миокардига ўтади ва улар қисқаришига сабаб бўлади. Қоринчаларга ўтиш вақтида импульсларнинг тезлиги пасаяди. Шу сабабли қоринчаларникига нисбатан бўлмачалар қисқариши илгарироқ тугалланади. Ю.нинг қисқариш ва бўшашиш даври Ю. фаолияти циклини ташкил этади. Бу цикл бўлмачалар систоласи (0,1 сек), қоринчалар қисқариши (0,33—0,35 сек) ва умум (қоринчалар ва бўлмачалар бир йўла бўшашиш фазаси) пауза (0,4 сек)дан иборат.
Бўлмачалар қисқарганда улардаги қон босими (ўнг бўлмачада симоб устуни ҳисобида 1—2 мм дан 6—9 мм гача, чап бўлмачада 8—9 мм гача) кўтарилади. Натижада қон бўлмачақоринча тешиги орқали қоринчага чиқади.
Бўлмачалар қисқарганда қоринчаларга қоннинг фақат 30% и чиқиб, 70% и умум пауза вақтида бемалол оқиб келади. Қоринчалар систоласи ҳам фазаларга бўлинади. Қоринчалар босими ошганда бўлмачақоринча клапанлари ёпилади, лекин яримойсимон клапанлари очилмайди. Бунда (изометрик қисқариш фазаси) қоринчаларнинг барча мускул толалари қисқариб, таранглиги тобора кучаяди. Натижада қоринчалар босими аорта ва ўпка поясидаги босимдан ҳам ошгач, яримойсимон клапанлар очилади; қон қоринчалардан томирларга отилиб чиқади; қонни ҳайдаш фазаси шу тариқа бошланади.
Одамда қонни томир системасига ҳайдаш Ю. чап бўлмаси симоб устуни ҳисобида 65—75 мм, ўнг бўлмасиники 5—12 мм га етганда содир бўлади. 0,10— 0,12 сек ичида юрак қоринчалари босими кескин [чап қоринчада симоб устуни ҳисобида 110—130 мм, ўнг қоринчада 25—35 мм га (қонни тез ҳайдаш фазаси)] ортиши кузатилади. Қоринчалар қисқариши (0,10—0,15 сек) қонни секин ҳайдаш фазаси билан тугалланади. Кейин қоринчалар бўшаша бошлайди, улар босими тез пасаяди, йирик томирлар босими кўтарилиб, яримойсимон клапанлар ёпилади. Қоринчалардаги босим 0 даражага тушганда тавақали клапанлар очилиб, қон бўлмачалардан қоринчаларга туша бошлайди. Бу фаза тез (0,08 сек) ва секин (0,07 сек) тўлиш фазасига бўлинади. Қоринчалар диастоласи уларга қон тўлиши босқичи билан тугайди. Ю. фаолияти цикли фазаларининг давомийлиги ўзгарувчан, Ю. ритми частотасига боғлиқ. Шунинг учун Ю. фаолияти цикли фазаларини текшириш Ю. мускуллари фаолияти ҳолатини аниқлашнинг муҳим усули ҳисобланади. Ю.дан минут сайин ҳайдалган қон миқдори Ю.нинг минутлик ҳажми (МҲ) ҳисобланади, иккала қоринчадан чиққан қон миқдори баравар. Одамнинг тинч ҳолатида Ю.нинг минутлик ҳажми ўрта ҳисобда 4,5—5 л, Ю.нинг бир қисқаришида ҳайдалган қон миқдори — систолик ҳажми ўрта ҳисобда 65—70 мл га тенг.
Ю.нинг қисқариш кучи ва частотаси организм тўқима ва аъзоларининг кислород ва озиқ моддаларга бўлган эҳтиёжига мос ҳолда ўзгариб туради. Ю. қисқаришини таъминлайдиган импульслар ўзида ҳосил бўлса ҳам фаолиятини нерв системаси бошқаради. Адашган нервлар Ю. қисқариш кучини сусайтириб, маромини секинлаштиради, симпатик нервлар, аксинча кучайтиради. Ю. мускуллари ўзини ўзи бошқариш хусусиятига ҳам эга: мас, юракка қанча қон кўп келса, у шунча ортиқ куч билан қисқаради. Ю. мускулларининг қанча куч билан қисқариши унинг чўзилиши, яъни мускул толаларининг дастлабки (қисқаришидан аввалги) узунлигига боғлиқ. Мускул толаси қанча тез чўзилса, шунча кучли қисқаради. Бу юрак қонуни деб аталади. Ю. касалликлари ҳақида Юрактомир системаси касалликлари ва бошқаларга қ.
Ад.: Ҳамидов Ж.Ҳ., Оқилов А.Т., Саидов Т.М., Умумийбиологиядан амалий машғулотлар, Т., 1970; Кованов В.В., Топографическая анатомия груди, М., 1978; Аҳмедов Н.К., Атлас. Одам анатомияси [2ж.ли], 2ж., 2005.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.