Yurak astmasi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 52–53-b. — ziyouz.com
Yurak astmasi — yurak çap qorinçasining ötkir yetişmovçiligi xuruji. Yu.a. gipertoniya kasalligi, yurak toj tomirlari yetişmovçiligi, simptomatik arterial gipertenziya, kardioskleroz, miokard infarkti, yurak (aortal va mitral) poroklaritsa, şuningdek, yurak aritmiyalari bilan oğrib yetarli davolanmagan bemorlarda kasallik kuçaygan davrida kuzatiladi. Yu.a. xuruji bir neça minutdan bir neça soatgaça davom etişi mumkin. Bunda yurak çap qorinçasi keskin zaiflaşib, öpkadan öziga kelayotgan qonni aortaga töla ötkaza olmay qoladi, ayni vaqtda yurak öng qorinçasidan qonning kiçik qon aylaniş doirasiga ötkazilişi davom etaveradi; unda qon kelişi va çiqib ketişi jarayonlaridagi nomutanosiblik oqibatida kiçik qon aylaniş doirasida qon dimlanib, öpkada gaz almaşinuvi buziladi, qonda karbonat angidrid köpayadi, bu esa nafas markazlarini ta'sirlab bemor nafasi qisişi, böğilib qolişiga sabab böladi. Jismoniy yo ruhiy zöriqiş, qattiq işlaş, ortiqroq ovqat yoki suyuqlik iste'mol qiliş va boşqalar köpinça Yu.a. xurujiga olib keladi; ba'zan xuruj kasallik belgisi yoki asorati sifatida namoyon böladi. Xuruj uyquda tösatdan boşlanadi. Bemorga havo yetmay, örnidan turib ötiradi, nafasi qisib, xirillab qoladi, kökaradi, muzdek ter bosib, halloslaydi, pulsi tezlaşadi, ölib qolayotgandek vahimaga tuşadi. Vaqgida yordam körsatilmasa, öpka alveolalariga çiqqan qon plazmasi «köpira boşlaydi». Bemor ogzidan qizğiş köpik çiqadi va bu ayrim hollarda noxuşlik bilan tugaşi ham mumkin. Yu.a. öpkada qon dimlanişi tezligi va kuçiga qarab, turli oğirlik va muddat davomida keçadi.
Birinçi yordam: xuruj tutganda bemorni oyoqlarini pastga osiltirib ötqazib qöyiş, derazalarni oçib toza havodan nafas oldiriş, oyoqlariga issiq vanna qiliş va darhol «tez yordam» çaqiriş zarur.
Davosi. Bemorning umumiy ahvoli, kasallik alomatlari va h.k.ga qarab buyuriladi, parhez tavsiya etiladi. Xurujdan keyingi davrda muolaja asosiy kasallikni maxsus reja asosida davolaşdan iborat.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮРАК АСТМАСИ — юрак чап қоринчасининг ўткир етишмовчилиги хуружи. Ю.а. гипертония касаллиги, юрак тож томирлари етишмовчилиги, симптоматик артериал гипертензия, кардиосклероз, миокард инфаркти, юрак (аортал ва митрал) порокларица, шунингдек, юрак аритмиялари билан оғриб етарли даволанмаган беморларда касаллик кучайган даврида кузатилади. Ю.а. хуружи бир неча минутдан бир неча соатгача давом этиши мумкин. Бунда юрак чап қоринчаси кескин заифлашиб, ўпкадан ўзига келаётган қонни аортага тўла ўтказа олмай қолади, айни вақтда юрак ўнг қоринчасидан қоннинг кичик қон айланиш доирасига ўтказилиши давом этаверади; унда қон келиши ва чиқиб кетиши жараёнларидаги номутаносиблик оқибатида кичик қон айланиш доирасида қон димланиб, ўпкада газ алмашинуви бузилади, қонда карбонат ангидрид кўпаяди, бу эса нафас марказларини таъсирлаб бемор нафаси қисиши, бўғилиб қолишига сабаб бўлади. Жисмоний ё руҳий зўриқиш, қаттиқ ишлаш, ортиқроқ овқат ёки суюқлик истеъмол қилиш ва бошқалар кўпинча Ю.а. хуружига олиб келади; баъзан хуруж касаллик белгиси ёки асорати сифатида намоён бўлади. Хуруж уйқуда тўсатдан бошланади. Беморга ҳаво етмай, ўрнидан туриб ўтиради, нафаси қисиб, хириллаб қолади, кўкаради, муздек тер босиб, ҳаллослайди, пульси тезлашади, ўлиб қолаётгандек ваҳимага тушади. Вақгида ёрдам кўрсатилмаса, ўпка альвеолаларига чиққан қон плазмаси «кўпира бошлайди». Бемор огзидан қизғиш кўпик чиқади ва бу айрим ҳолларда нохушлик билан тугаши ҳам мумкин. Ю.а. ўпкада қон димланиши тезлиги ва кучига қараб, турли оғирлик ва муддат давомида кечади.
Биринчи ёрдам: хуруж тутганда беморни оёқларини пастга осилтириб ўтқазиб қўйиш, деразаларни очиб тоза ҳаводан нафас олдириш, оёқларига иссиқ ванна қилиш ва дарҳол «тез ёрдам» чақириш зарур.
Давоси. Беморнинг умумий аҳволи, касаллик аломатлари ва ҳ.к.га қараб буюрилади, парҳез тавсия этилади. Хуруждан кейинги даврда муолажа асосий касалликни махсус режа асосида даволашдан иборат.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.