Yurak poroklari
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 53–54-b. — ziyouz.com
Yurak poroklari — yurakning anatomik tuzilişidagi turğun nuqson, kamçilik va özgarişlar; normal qon oqimiga xalaqit beradi. Tuğma va orttirilgan Yu.p. farq qilinadi. Tuğma Yu.p. homila yuragi va yurak yirik tomirlarining embrional rivojlaniş davrida notötri şakllanişi natijasida röy beradi. Homiladorlikning ilk davrida ona organizmining zaharlanişi, ba'zi kasalliklar bilan oğrişi, ionlovçi nurlarning biologik ta'siri, irsiy kasalliklar va h.k. sabab böladi. Gödaklik davrida (1 yoşgaça) yuraktomir sistemasining töla rivojlanmay qolişi (mas, oçiq arterial yöllar yoki oval teşikning bitmay qolişi) ham Yu.p.ga kiradi.
Tuğma Yu.p. ning köp uçraydigan turlari: katta va kiçik qon aylaniş doiralari örtasida har xil kombinatsiyadagi anormal yöllar, şuningdek, yurakning yirik tomirlari (mas, öpka arteriyasi va aorta)da toraygan yoki bitib qolgan joylar bölişi yoki şu tomirlarning notöğri joylaşuvi; aralaş poroklar; yurak bölmaçalar soni va tuzilişiga oid nuqsonlar.
Arteriya va vena qonining qay daraja aralaşib turişiga qarab ba'zi tuğma Yu.p. sianoz bilan (kök xildagi poroklar), ba'zilari sianozsiz (oq xildagi poroklar) ötadi. Bu qonning katta va kiçik qon aylaniş doiralarini tutaştiruvçi noörin teşiklar orqali qaysi tomonga oqib ötişiga (şunt yönalişiga), öpka arteriyasidagi bosimning kötarilişi darajasi va yurak muskullari holatiga boğliq. Bolaning jismonan tuzuk rivojlanmasligi, rangparlik yoki kökarib ketiş, nafas siqişi, yurak hajmi va holatining özgarişi, yurakda şovqin eşitilişi va boşqalar tuğma Yu.p.ga xos belgilardir.
Orttirilgan Yu.p. hayot davrida yurakning xastalanişi, aksari revmokardit, ba'zan ateroskleroz, septik endokardit, zaxm va h.k. kasalliklar oqibatida paydo böladi. Orttirilgan Yu.p.ga: yurak klapanlarining (yopiliş vaqtida) ziç berkilmasligi; bölmaçaqorinçalar (öng va çap bölmaçaqorinçalar) örtasidagi teşik yoki asosiy tomirlar çiqiş joyining torayişi (stenozi); şu nuqsonlarning aralaş bölişi, bir yoki bir neça klapanda baravar kamçilik bölişi va h.k. kiradi. Yurakning mitral (çap bölmaça bilan qorinça örtasidagi teşik va ikki tavaqali klapan), aortal, mitralaortal va boşqalar poroklari farq qilinadi. Yu.p.da klapan nuqsonlari tufayli qon qisman orqaga qaytib tuşadi yoki toraygan teşikdan zöriqib ötişi natijasida yurakning muskul devori qalinlaşib (gipertrofiya), keyinçalik qisqariş kuçi susayadi, böşliqlari kengayadi (dilatatsiya). Natijada qon aylanişi izdan çiqib — qon aylanişi yetişmovçiligi sodir böladi. Orttirilgan Yu.p. tez yoki uzoq vaqt davomida asta-sekin yuzaga keladi. Paydo bölgan illatning joyi, turi, darajasiga qarab kasallikning klinik belgilari turliça namoyon böladi. Ba'zan u uzoq vaqt heç qanday belgisiz keçişi ham mumkin. Homiladorlik, zotiljam, gripp, şuningdek, kuçli jismoniy zöriqiş va boşqalar kasallik belgilarining quçayişi va röyrost namoyon bölişiga olib keladi. Tomir urişining tezlaşuvi, oyoqlarda şiş, hansiraş kabi yurak yetişmovçiligi belgilari va yurakda şovqin paydo bölişi yurak porogi borligidan darak beradi. Yu.p. ning klinik körinişi porokning xususiyati, şuningdek, unga sababçi asosiy kasallikning keçişi, bemorning mehnat va dam oliş rejimiga boğliq. Vaqtida terapevtik va jarrohlik usulida davolaş bemor ahvolini yengillaştirib, umrini uzaytiriş imkonini beradi.
Davo vraçning körsatmasi va uning doimiy kuzatuvi ostida olib boriladi. Yu.p.ning ba'zi turlarida doridarmonlar, parhez bilan davolaş yaxşi natija beradi. Şu sababli bemorni operatsiya qilişqilmaslikni mutaxassis vraç belgilaydi. Xirurgik davo Yu.p. ni davolaşning asosini taşkil qiladi.
Oldini oliş uçun Yu.p.ga sabab böladigan kasalliklarni öz vaqtida davolaş lozim.
Ad.: Sulaymonov A.S. va boşqalar, Bolalar xirurgiyasi, T., 2000; Xaydarov Ğ.O., Ermatov Ş.X., Içki kasalliklar, T., 2002.
Mahmud Pirnazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮРАК ПОРОКЛАРИ — юракнинг анатомик тузилишидаги турғун нуқсон, камчилик ва ўзгаришлар; нормал қон оқимига халақит беради. Туғма ва орттирилган Ю.п. фарқ қилинади. Туғма Ю.п. ҳомила юраги ва юрак йирик томирларининг эмбрионал ривожланиш даврида нотўтри шаклланиши натижасида рўй беради. Ҳомиладорликнинг илк даврида она организмининг заҳарланиши, баъзи касалликлар билан оғриши, ионловчи нурларнинг биологик таъсири, ирсий касалликлар ва ҳ.к. сабаб бўлади. Гўдаклик даврида (1 ёшгача) юрактомир системасининг тўла ривожланмай қолиши (мас, очиқ артериал йўллар ёки овал тешикнинг битмай қолиши) ҳам Ю.п.га киради.
Туғма Ю.п. нинг кўп учрайдиган турлари: катта ва кичик қон айланиш доиралари ўртасида ҳар хил комбинациядаги анормал йўллар, шунингдек, юракнинг йирик томирлари (мас, ўпка артерияси ва аорта)да торайган ёки битиб қолган жойлар бўлиши ёки шу томирларнинг нотўғри жойлашуви; аралаш пороклар; юрак бўлмачалар сони ва тузилишига оид нуқсонлар.
Артерия ва вена қонининг қай даража аралашиб туришига қараб баъзи туғма Ю.п. цианоз билан (кўк хилдаги пороклар), баъзилари цианозсиз (оқ хилдаги пороклар) ўтади. Бу қоннинг катта ва кичик қон айланиш доираларини туташтирувчи ноўрин тешиклар орқали қайси томонга оқиб ўтишига (шунт йўналишига), ўпка артериясидаги босимнинг кўтарилиши даражаси ва юрак мускуллари ҳолатига боғлиқ. Боланинг жисмонан тузук ривожланмаслиги, рангпарлик ёки кўкариб кетиш, нафас сиқиши, юрак ҳажми ва ҳолатининг ўзгариши, юракда шовқин эшитилиши ва бошқалар туғма Ю.п.га хос белгилардир.
Орттирилган Ю.п. ҳаёт даврида юракнинг хасталаниши, аксари ревмокардит, баъзан атеросклероз, септик эндокардит, захм ва ҳ.к. касалликлар оқибатида пайдо бўлади. Орттирилган Ю.п.га: юрак клапанларининг (ёпилиш вақтида) зич беркилмаслиги; бўлмачақоринчалар (ўнг ва чап бўлмачақоринчалар) ўртасидаги тешик ёки асосий томирлар чиқиш жойининг торайиши (стенози); шу нуқсонларнинг аралаш бўлиши, бир ёки бир неча клапанда баравар камчилик бўлиши ва ҳ.к. киради. Юракнинг митрал (чап бўлмача билан қоринча ўртасидаги тешик ва икки тавақали клапан), аортал, митралаортал ва бошқалар пороклари фарқ қилинади. Ю.п.да клапан нуқсонлари туфайли қон қисман орқага қайтиб тушади ёки торайган тешикдан зўриқиб ўтиши натижасида юракнинг мускул девори қалинлашиб (гипертрофия), кейинчалик қисқариш кучи сусаяди, бўшлиқлари кенгаяди (дилатация). Натижада қон айланиши издан чиқиб — қон айланиши етишмовчилиги содир бўлади. Орттирилган Ю.п. тез ёки узоқ вақт давомида аста-секин юзага келади. Пайдо бўлган иллатнинг жойи, тури, даражасига қараб касалликнинг клиник белгилари турлича намоён бўлади. Баъзан у узоқ вақт ҳеч қандай белгисиз кечиши ҳам мумкин. Ҳомиладорлик, зотилжам, грипп, шунингдек, кучли жисмоний зўриқиш ва бошқалар касаллик белгиларининг қучайиши ва рўйрост намоён бўлишига олиб келади. Томир уришининг тезлашуви, оёқларда шиш, ҳансираш каби юрак етишмовчилиги белгилари ва юракда шовқин пайдо бўлиши юрак пороги борлигидан дарак беради. Ю.п. нинг клиник кўриниши порокнинг хусусияти, шунингдек, унга сабабчи асосий касалликнинг кечиши, беморнинг меҳнат ва дам олиш режимига боғлиқ. Вақтида терапевтик ва жарроҳлик усулида даволаш бемор аҳволини енгиллаштириб, умрини узайтириш имконини беради.
Даво врачнинг кўрсатмаси ва унинг доимий кузатуви остида олиб борилади. Ю.п.нинг баъзи турларида доридармонлар, парҳез билан даволаш яхши натижа беради. Шу сабабли беморни операция қилишқилмасликни мутахассис врач белгилайди. Хирургик даво Ю.п. ни даволашнинг асосини ташкил қилади.
Олдини олиш учун Ю.п.га сабаб бўладиган касалликларни ўз вақтида даволаш лозим.
Ад.: Сулаймонов А.С. ва бошқалар, Болалар хирургияси, Т., 2000; Хайдаров Ғ.О., Эрматов Ш.Х., Ички касалликлар, Т., 2002.
Маҳмуд Пирназаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.