Yurakning işemik kasalligi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 54–55-b. — ziyouz.com
Yurakning işemik kasalligi — yurak-tomir sistemasining keng tarqalgan kasalligi; miokard işemiyasi va koronar qon aylanişining buzilişi bilan keçadi. Yu.i.k.ga, asosan, koronar (toj) tomir arteriyalari aterosklerozi natijasida yurak muskullarida qon aylanişining yetişmay qolişi va şu tufayli yurakning qonga yolçimasligi sabab böladi. Yu.i.k.ga stenogkardiya (dastlabki, muqim, nomuqim), miokard infarkti, infarktdan keyingi kardioskleroz, aritmik tur va yurak yetişmovçiligi kiradi. Yu.i.k. muntazam rivojlanib boruvçi oğir yurak xastaligi hisoblanadi. Yoş ulğaygan sari kasallik uçraşi köpayadi.
Yu.i.k. klinik jihatdan bir xilda keçmay, dam zörayib, dam bosilib turadi. Köpinça Yu.i.k. zimdan keçib, bemor özining şunday xavfli kasallikka çalinganini bilmay, şifokorga murojaat qilmay yuradi. Odatda, Yu.i.k.ning dastlabki klinik belgilaridan biri — zöriqiş stenokardiyasi xuruji bölib, jismoniy iş bajarilganda röy beradi. Keyinçalik kasallik uzoq davom etişi, hatto yillab çözilişi mumkin. Köpinça zöriqiş stenokardiyasiga birmunça vaqtdan keyin tinç holatda ham kuzatiladigan tinç holat stenokardiyasi hurujlari qöşilişi mumkin.
Yu.i.k.ning kelib çiqişi va rivojlanişiga kişilarning yoşi, kasallikka irsiy moyillik, gipertoniya kasalligi, qandli diabet, semirib ketiş, içkilikka ruju qiliş, kaşandalik, kam harakat (gipodinamiya), jismoniy hamda ruhiy zöriqiş va boşqalar sabab böladi. Kaşandalar örtasida Yu.i.k.ning nisbatan köp uçraşi kuzatilgan.
Yu.i.k.ning rivojlanişida, ayniqsa, xolesterinning roli katta. Qonda xolesterin miqdorining oşib ketişi aterosklerozga sabab böladi va bu Yu.i.k. rivojlaniş xavfini oşiradi.
Yu.i.k.ning xavfli omilini bartaraf etsa böladigan va bartaraf etib bölmaydigan xillari bor. Mas, kökrak qisişi (stenokardiya), miokard infarkti, insultni bartaraf etib bölmaydi; agar odam bu kasalliklar bilan bir marta oğrib ötgan bölsa, Yu.i.k. rivojlaniş xavfi köproq böladi.
Yu.i.k.ning dastlabki bosqiçi stenokardiya bölsa, miokard infarkti uning eng oğir şaklidir. Stenokardiya bilan bemor uzoq vaqt yaşaşi mumkin, ammo dastlabki davrida (birinçi uç kun) 20—30% bemorda miokard infarkti kuzatiladi. Miokard infarktining klinik belgilari, odatda, stenokardiya belgilariga öxşaş bölib, faqat oğriq uzoqroq va kuçliroq davom etadi. Bunda dastlabki soatlardayoq ölim röy berişi yoki keyinçalik ham jiddiy asoratlar kuzatilişi mumkin. Infarktdan keyingi kardioskleroz, yurak aritmiyasi, yurak yetişmovçiligi aslida Yu.i.k. ning asoratlari bölib, yuraktomir sistemasi kasalliklaridan böladigan nogironlik va ölimning asosiy sabablaridir. Yu.i.k. ga gumon qilinganda darhol bemorni kasalxonaga yotqiziş zarur. Kasallikning klinik belgilari (kasallik tarixi, bemor şikoyatlari, perkussiya, auskultatsiya, umumiy köruv), elektrokardiografiya, yurak muskullariga xos fermentlar va struktura elementlari (kreatinin fosfokinaza izofermentlari, mioglobin va boşqalar) hamda qon tahlili, exokardiografiya va boşqalar tekşiruv natijalariga qarab diagnoz qöyiladi.
Yu.i.k.ni davolaş terapevtik va jarrohlik usulida olib boriladi. Yu.i.k. da parhezga rioya qiliş muhim ahamiyatga ega. Ovqatning umumiy miqdori va kaloriyasini çeklab, vaznni meyorida saqlaşga harakat qiliş, badan tarbiya bilan şuğullaniş, mehnat va dam olişni uyğunlaştiriş, vraç körsatmalariga bekamu köst amal qiliş lozim. Çekişni taşlaş şart. Yu.i.k. ning oldini oliş uçun gipertoniya kasalligi, qandli diabet va boşqalarni davolaş zarur.
Yu.i.k. bilan oğrigan bemorlar kardiolog şifokor nazoratida bölişlari kerak.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮРАКНИНГ ИШЕМИК КАСАЛЛИГИ — юрак-томир системасининг кенг тарқалган касаллиги; миокард ишемияси ва коронар қон айланишининг бузилиши билан кечади. Ю.и.к.га, асосан, коронар (тож) томир артериялари атеросклерози натижасида юрак мускулларида қон айланишининг етишмай қолиши ва шу туфайли юракнинг қонга ёлчимаслиги сабаб бўлади. Ю.и.к.га стеногкардия (дастлабки, муқим, номуқим), миокард инфаркти, инфарктдан кейинги кардиосклероз, аритмик тур ва юрак етишмовчилиги киради. Ю.и.к. мунтазам ривожланиб борувчи оғир юрак хасталиги ҳисобланади. Ёш улғайган сари касаллик учраши кўпаяди.
Ю.и.к. клиник жиҳатдан бир хилда кечмай, дам зўрайиб, дам босилиб туради. Кўпинча Ю.и.к. зимдан кечиб, бемор ўзининг шундай хавфли касалликка чалинганини билмай, шифокорга мурожаат қилмай юради. Одатда, Ю.и.к.нинг дастлабки клиник белгиларидан бири — зўриқиш стенокардияси хуружи бўлиб, жисмоний иш бажарилганда рўй беради. Кейинчалик касаллик узоқ давом этиши, ҳатто йиллаб чўзилиши мумкин. Кўпинча зўриқиш стенокардиясига бирмунча вақтдан кейин тинч ҳолатда ҳам кузатиладиган тинч ҳолат стенокардияси ҳуружлари қўшилиши мумкин.
Ю.и.к.нинг келиб чиқиши ва ривожланишига кишиларнинг ёши, касалликка ирсий мойиллик, гипертония касаллиги, қандли диабет, семириб кетиш, ичкиликка ружу қилиш, кашандалик, кам ҳаракат (гиподинамия), жисмоний ҳамда руҳий зўриқиш ва бошқалар сабаб бўлади. Кашандалар ўртасида Ю.и.к.нинг нисбатан кўп учраши кузатилган.
Ю.и.к.нинг ривожланишида, айниқса, холестериннинг роли катта. Қонда холестерин миқдорининг ошиб кетиши атеросклерозга сабаб бўлади ва бу Ю.и.к. ривожланиш хавфини оширади.
Ю.и.к.нинг хавфли омилини бартараф этса бўладиган ва бартараф этиб бўлмайдиган хиллари бор. Мас, кўкрак қисиши (стенокардия), миокард инфаркти, инсультни бартараф этиб бўлмайди; агар одам бу касалликлар билан бир марта оғриб ўтган бўлса, Ю.и.к. ривожланиш хавфи кўпроқ бўлади.
Ю.и.к.нинг дастлабки босқичи стенокардия бўлса, миокард инфаркти унинг энг оғир шаклидир. Стенокардия билан бемор узоқ вақт яшаши мумкин, аммо дастлабки даврида (биринчи уч кун) 20—30% беморда миокард инфаркти кузатилади. Миокард инфарктининг клиник белгилари, одатда, стенокардия белгиларига ўхшаш бўлиб, фақат оғриқ узоқроқ ва кучлироқ давом этади. Бунда дастлабки соатлардаёқ ўлим рўй бериши ёки кейинчалик ҳам жиддий асоратлар кузатилиши мумкин. Инфарктдан кейинги кардиосклероз, юрак аритмияси, юрак етишмовчилиги аслида Ю.и.к. нинг асоратлари бўлиб, юрактомир системаси касалликларидан бўладиган ногиронлик ва ўлимнинг асосий сабабларидир. Ю.и.к. га гумон қилинганда дарҳол беморни касалхонага ётқизиш зарур. Касалликнинг клиник белгилари (касаллик тарихи, бемор шикоятлари, перкуссия, аускультация, умумий кўрув), электрокардиография, юрак мускулларига хос ферментлар ва структура элементлари (креатинин фосфокиназа изоферментлари, миоглобин ва бошқалар) ҳамда қон таҳлили, эхокардиография ва бошқалар текширув натижаларига қараб диагноз қўйилади.
Ю.и.к.ни даволаш терапевтик ва жарроҳлик усулида олиб борилади. Ю.и.к. да парҳезга риоя қилиш муҳим аҳамиятга эга. Овқатнинг умумий миқдори ва калориясини чеклаб, вазнни меъёрида сақлашга ҳаракат қилиш, бадан тарбия билан шуғулланиш, меҳнат ва дам олишни уйғунлаштириш, врач кўрсатмаларига бекаму кўст амал қилиш лозим. Чекишни ташлаш шарт. Ю.и.к. нинг олдини олиш учун гипертония касаллиги, қандли диабет ва бошқаларни даволаш зарур.
Ю.и.к. билан оғриган беморлар кардиолог шифокор назоратида бўлишлари керак.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.