Yuridik şaxs

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 58–59-b. — ziyouz.com

Yuridik şaxs — fuqarolik huquq va majburiyatlarining subyektlari hisoblanuvçi korxona, muassasa, taşkilotlar. ÖzR fuqarolik qonunçiligiga köra, Yu.ş. öz mulkida, xöjalik yuritişida yoki operativ boşqaruvida alohida molmulkka ega bölgan hamda öz majburiyatlari yuzasidan uşbu molmulk bilan javob beradigan, öz nomidan mulkiy va şaxsiy nomulkiy huquqlarga ega böla oladigan va ularni amalga oşira oladigan, majburiyatlarni bajara oladigan, sudda da'vogar va javobgar böla oladigan taşkilotdir. Yu.ş. lar mustaqil balans yoki smetaga ega bölişlari kerak.

Özbekiston Respublikasining FKda Yu.ş.larning quyidagi 2 turi farqlanadi: 1) tijoratçi taşkilotlar, ya'ni foyda olişni öz faoliyatining asosiy maqsadi qilib olgan taşkilotlar. Mas, xususiy korxonalar, xöjalik şirkatlari va jamiyatlari; 2) tijoratçi bölmagan taşkilotlar, ya'ni foyda olişni öz faoliyatining asosiy maqsadi qilib olmagan taşkilotlar. Mas, jamoat birlaşmalari, fuqarolarning özini özi boşqariş organlari. Yu.ş.lar fuqaro (fuqarolar) tomonidan (mas, xususiy korxona, mas'uliyati çeklangan jamiyat, notarial kontora kabi şakllarda), Yu.ş.larning özlari tomonidan (mas, özga aksiyadorlik jamiyatining aksiyalarini sotib olişi yöli bilan, Yu.ş.lar birlaşma yoki uyuşma ittifoqlariga birlaşişi orqali), davlat tomonidan (mas, operativ boşqaruvga asoslangan ta'lim muassasasini taşkil qiliş, davlat molmulki bölgan korxona oçiq aksiyadorlik jamiyatiga aylantirilayotgan paytda aksiyalarning bir qismi davlatning özida qolgan hollar) ta'sis etilişi mumkin. Ular, öz navbatida, taşkil qilingan Yu.ş.ning muassislari (ta'sisçilari) hisoblanadilar. Şuningdek, ÖzRda Yu.ş.ning ta'sisçisi çet el fuqarosi, çet el kompaniyasi (Yu.ş.i) ham bölişi mumkin. Qoidaga köra, ustav jamğarmasining miqdori ta'sis etilayotgan Yu.ş. davlat röyxatidan ötkazilayotgan paytda 150000 AK.Ş dollaridan ortiq va uluşning kamida 30 foizini çet el investorining hissasi taşkil etsa, bunday Yu.ş. — qöşma korxona, agar yuz foiz uluş çet ellik investorga ■■ tegişli bölsa, bunday Yu.ş. — xorijiy korxona hisoblanadi. Ayni vaqtda bunday mulkiy senzlar mahalliy Yu.ş.larga ham örnatilgan. Çunonçi, mas'uliyati çeklangan jamiyatning, xöjalik şirkatining ustav fondi jamiyatni, şirkatni davlat röyxatidan ötkaziş paytidagi qonun hujjatlarida belgilangan eng kam oylik iş haqining 50 baravaridan kam bölmasligi kerak. Ayni vaqtda Yu.ş.larning mulkiy mablağlari sohasida ayrim çeklaşlar ham mavjud. Mas, Yu.ş.ning bir turi bölgan siyosiy partiyalar xayriya yordamini faqat Özbekiston Respublikasi Yu.ş. lari va fuqarolaridan oladilar (Özbekiston Respublikasining 2004 yil 30 apr.dagi «Siyosiy partiyalarni moliyalaştiriş töğrisida»gi qonuni). Özbekiston Respublikasining «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari töğrisida»gi qonuni (2000 yil 25 may)ga köra, Yu.şlar qonun bilan taqiqlanmagan har qanday faoliyat turi bilan şuğullanişlari mumkin. Şuningdek, ayrim faoliyat turlari bilan faqat ruxsatnoma (litsenziya) orqali şuğullanişga iöl quiiladi (ÖzRning 2000 yil 25 maydagi «Faoliyatning ayrim turlarini litsenziyalaş töğrisida»gi qonuni). ÖzR Oliy Majlisining 2001 yil 12 maydagi qarori bilan «Amalga oşirilişi uçun litsenziya talab qilinadigan faoliyat turlarining röyxati» belgilangan. Ularga, jumladan, atom energetikasi obyektlarini loyihalaştiriş, quriş, ulardan foydalaniş va ta'mirlaş, geodeziya va xaritagrafiya faoliyati, mahsulotlar va xizmatlarni sertifikatlaş, noşirlik, tibbiy, nodavlat ta'lim muassasalari faoliyati kabilar kiradi. Ayni vaqtda Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 57-moddasiga köra, konstitutsiyaviy tuzumni zörlik bilan özgartirişni maqsad qilib qöyuvçi, respublikaning suvereniteti, yaxlitligi va xavfsizligiga, fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga qarşi çiquvçi, uruşni, ijtimoiy, milliy, irqiy va diniy adovatni tarğib qiluvçi, xalqning soğligi va ma'naviyatiga tajovuz qiluvçi, şuningdek, harbiylaştirilgan birlaşmalarning, milliy va diniy ruhdagi siyosiy partiyalarning hamda jamoat birlaşmalarining tuzilişi va faoliyati taqiqlanadi. Maxfiy jamiyatlar va uyuşmalar tuziş ham taqiqlanadi.

Yu.ş.ning huquq layoqati u tuzilgan paytdan, ya'ni davlat röyxatidan ötkazilgan paytdan boşlab vujudga keladi va uning faoliyati tugaşi (tugatilişi) bilan tugaydi. Yu.ş. ustav asosida yoki ta'sis şartnomasi va ustav asosida yoxud faqat ta'sis şartnomasi asosida iş olib boradi. Qonunda nazarda tutilgan hollarda tijoratçi taşkilot bölmagan Yu.ş. şu turdagi taşkilotlar haqidagi nizom asosida iş olib borişi mumkin. Yu.ş. qonunlarga va ta'sis hujjatlariga muvofiq iş olib boradigan öz organlari orqali fuqarolik huquqlariga ega böladi va zimmasiga fuqarolik burçlarini oladi. Yu.ş. organlarini tayinlaş yoki saylaş tartibi qonunlar va ta'sis hujjatlari bilan belgilanadi. Qonunda nazarda tutilgan hollarda Yu.ş. öz iştirokçilari orqali fuqarolik huquqlariga ega bölişi va fuqarolik burçlarini öz zimmasiga olişi mumkin. Yu.ş.larning faoliyati qayta taşkil etiş (qöşib yuboriş, qöşib oliş, böliş, ajratib çiqariş, özgartiriş) yoki tugatiş (muassislarning qarori bilan, faoliyat ruxsatnomasiz olib borilganda, bankrot deb topilganda — sudning qarori bilan) orqali bekor böladi.

Mamlakatimizda Yu.ş.lar faoliyatini bevosita tartibga soluvçi bir qança qonun hujjatlari mavjud: «Özbekiston Respublikasida jamoat birlaşmalari töğrisida» (1991 yil 15 fev.). «Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qiliş töğrisida» (1996 yil 26 apr.). «Notariat töğrisida» (1996 yil 26 dek.), «Advokatura töğrisida» (1996 yil 27 dek.), «Ommaviy axborot vositalari töğrisida» (1997 yil 26 dek.), «Qişloq xöjaligi kooperativi (şirkat xöjaligi) töğrisida» (1998 yil 30 apr.), «Fermer xöjaligi töğrisida» (yangi tahrirda 2004 yil 26 avg.), «Dehqon xöjaligi töğrisida» (1998 yil 30 apr.), «Nodavlat notijorat taşkilotlari töğrisida» (1999 yil 14 apr.), «Quriliş sohasidagi huquqbuzarliklar uçun Yu.ş. larning javobgarligi töğrisida» (2000 yil 15 dek.), «Xöjalik şirkatlari töğrisida» (2001 yil 6 dek.), «Mas'uliyati çeklangan hamda qöşma mas'uliyatli jamiyatlar töğrisida» (2001 yil 6 dek.), «Xususiy korxona töğrisida» (2003 yil 11 dek.)gi va boşqalar qonunlar. Ad.: 3okirov I. B., Özbekiston Respublikasining fuqarolik huquqi, T., 1996; Rahmonqulov X.R., ÖzbekistonRespublikasi Fuqarolik kodeksining birinçi qismiga umumiy tavsif va şarhlar, T., 1997; Rözinazarov Ş.N., Bozor şaroitida qişloq xöjaligi işlab çiqariş tuzilmalarining fuqarolik huquqiy maqomi, T., 1997; Kaşanina T.V., Korporativnoye pravo, M., 1999; Ayubov U., Fermer xöjaliklarini taşkil etişni tartibga soliş, T., 2002; Ğulomov S.S., Xalqarosavdo huquqi, T., 2002; Tadbirkorlik huquqi, T., 2002; Yuldaşev J. I ., Aksiyadorlik jamiyatlari — fuqarolik huquqining subyekti, T., 2004.

Mirodil Baratov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЮРИДИК ШАХС — фуқаролик ҳуқуқ ва мажбуриятларининг субъектлари ҳисобланувчи корхона, муассаса, ташкилотлар. ЎзР фуқаролик қонунчилигига кўра, Ю.ш. ўз мулкида, хўжалик юритишида ёки оператив бошқарувида алоҳида молмулкка эга бўлган ҳамда ўз мажбуриятлари юзасидан ушбу молмулк билан жавоб берадиган, ўз номидан мулкий ва шахсий номулкий ҳуқуқларга эга бўла оладиган ва уларни амалга ошира оладиган, мажбуриятларни бажара оладиган, судда даъвогар ва жавобгар бўла оладиган ташкилотдир. Ю.ш. лар мустақил баланс ёки сметага эга бўлишлари керак.

Ўзбекистон Республикасининг ФКда Ю.ш.ларнинг қуйидаги 2 тури фарқланади: 1) тижоратчи ташкилотлар, яъни фойда олишни ўз фаолиятининг асосий мақсади қилиб олган ташкилотлар. Мас, хусусий корхоналар, хўжалик ширкатлари ва жамиятлари; 2) тижоратчи бўлмаган ташкилотлар, яъни фойда олишни ўз фаолиятининг асосий мақсади қилиб олмаган ташкилотлар. Мас, жамоат бирлашмалари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари. Ю.ш.лар фуқаро (фуқаролар) томонидан (мас, хусусий корхона, масъулияти чекланган жамият, нотариал контора каби шаклларда), Ю.ш.ларнинг ўзлари томонидан (мас, ўзга акциядорлик жамиятининг акцияларини сотиб олиши йўли билан, Ю.ш.лар бирлашма ёки уюшма иттифоқларига бирлашиши орқали), давлат томонидан (мас, оператив бошқарувга асосланган таълим муассасасини ташкил қилиш, давлат молмулки бўлган корхона очиқ акциядорлик жамиятига айлантирилаётган пайтда акцияларнинг бир қисми давлатнинг ўзида қолган ҳоллар) таъсис этилиши мумкин. Улар, ўз навбатида, ташкил қилинган Ю.ш.нинг муассислари (таъсисчилари) ҳисобланадилар. Шунингдек, ЎзРда Ю.ш.нинг таъсисчиси чет эл фуқароси, чет эл компанияси (Ю.ш.и) ҳам бўлиши мумкин. Қоидага кўра, устав жамғармасининг миқдори таъсис этилаётган Ю.ш. давлат рўйхатидан ўтказилаётган пайтда 150000 АК.Ш долларидан ортиқ ва улушнинг камида 30 фоизини чет эл инвесторининг ҳиссаси ташкил этса, бундай Ю.ш. — қўшма корхона, агар юз фоиз улуш чет эллик инвесторга ■■ тегишли бўлса, бундай Ю.ш. — хорижий корхона ҳисобланади. Айни вақтда бундай мулкий цензлар маҳаллий Ю.ш.ларга ҳам ўрнатилган. Чунончи, масъулияти чекланган жамиятнинг, хўжалик ширкатининг устав фонди жамиятни, ширкатни давлат рўйхатидан ўтказиш пайтидаги қонун ҳужжатларида белгиланган энг кам ойлик иш ҳақининг 50 бараваридан кам бўлмаслиги керак. Айни вақтда Ю.ш.ларнинг мулкий маблағлари соҳасида айрим чеклашлар ҳам мавжуд. Мас, Ю.ш.нинг бир тури бўлган сиёсий партиялар хайрия ёрдамини фақат Ўзбекистон Республикаси Ю.ш. лари ва фуқароларидан оладилар (Ўзбекистон Республикасининг 2004 йил 30 апр.даги «Сиёсий партияларни молиялаштириш тўғрисида»ги қонуни). Ўзбекистон Республикасининг «Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида»ги қонуни (2000 йил 25 май)га кўра, Ю.шлар қонун билан тақиқланмаган ҳар қандай фаолият тури билан шуғулланишлари мумкин. Шунингдек, айрим фаолият турлари билан фақат рухсатнома (лицензия) орқали шуғулланишга иўл қуиилади (ЎзРнинг 2000 йил 25 майдаги «Фаолиятнинг айрим турларини лицензиялаш тўғрисида»ги қонуни). ЎзР Олий Мажлисининг 2001 йил 12 майдаги қарори билан «Амалга оширилиши учун лицензия талаб қилинадиган фаолият турларининг рўйхати» белгиланган. Уларга, жумладан, атом энергетикаси объектларини лойиҳалаштириш, қуриш, улардан фойдаланиш ва таъмирлаш, геодезия ва харитаграфия фаолияти, маҳсулотлар ва хизматларни сертификатлаш, ноширлик, тиббий, нодавлат таълим муассасалари фаолияти кабилар киради. Айни вақтда Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 57-моддасига кўра, конституциявий тузумни зўрлик билан ўзгартиришни мақсад қилиб қўювчи, республиканинг суверенитети, яхлитлиги ва хавфсизлигига, фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларига қарши чиқувчи, урушни, ижтимоий, миллий, ирқий ва диний адоватни тарғиб қилувчи, халқнинг соғлиги ва маънавиятига тажовуз қилувчи, шунингдек, ҳарбийлаштирилган бирлашмаларнинг, миллий ва диний руҳдаги сиёсий партияларнинг ҳамда жамоат бирлашмаларининг тузилиши ва фаолияти тақиқланади. Махфий жамиятлар ва уюшмалар тузиш ҳам тақиқланади.

Ю.ш.нинг ҳуқуқ лаёқати у тузилган пайтдан, яъни давлат рўйхатидан ўтказилган пайтдан бошлаб вужудга келади ва унинг фаолияти тугаши (тугатилиши) билан тугайди. Ю.ш. устав асосида ёки таъсис шартномаси ва устав асосида ёхуд фақат таъсис шартномаси асосида иш олиб боради. Қонунда назарда тутилган ҳолларда тижоратчи ташкилот бўлмаган Ю.ш. шу турдаги ташкилотлар ҳақидаги низом асосида иш олиб бориши мумкин. Ю.ш. қонунларга ва таъсис ҳужжатларига мувофиқ иш олиб борадиган ўз органлари орқали фуқаролик ҳуқуқларига эга бўлади ва зиммасига фуқаролик бурчларини олади. Ю.ш. органларини тайинлаш ёки сайлаш тартиби қонунлар ва таъсис ҳужжатлари билан белгиланади. Қонунда назарда тутилган ҳолларда Ю.ш. ўз иштирокчилари орқали фуқаролик ҳуқуқларига эга бўлиши ва фуқаролик бурчларини ўз зиммасига олиши мумкин. Ю.ш.ларнинг фаолияти қайта ташкил этиш (қўшиб юбориш, қўшиб олиш, бўлиш, ажратиб чиқариш, ўзгартириш) ёки тугатиш (муассисларнинг қарори билан, фаолият рухсатномасиз олиб борилганда, банкрот деб топилганда — суднинг қарори билан) орқали бекор бўлади.

Мамлакатимизда Ю.ш.лар фаолиятини бевосита тартибга солувчи бир қанча қонун ҳужжатлари мавжуд: «Ўзбекистон Республикасида жамоат бирлашмалари тўғрисида» (1991 йил 15 фев.). «Акциядорлик жамиятлари ва акциядорларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида» (1996 йил 26 апр.). «Нотариат тўғрисида» (1996 йил 26 дек.), «Адвокатура тўғрисида» (1996 йил 27 дек.), «Оммавий ахборот воситалари тўғрисида» (1997 йил 26 дек.), «Қишлоқ хўжалиги кооперативи (ширкат хўжалиги) тўғрисида» (1998 йил 30 апр.), «Фермер хўжалиги тўғрисида» (янги таҳрирда 2004 йил 26 авг.), «Деҳқон хўжалиги тўғрисида» (1998 йил 30 апр.), «Нодавлат нотижорат ташкилотлари тўғрисида» (1999 йил 14 апр.), «Қурилиш соҳасидаги ҳуқуқбузарликлар учун Ю.ш. ларнинг жавобгарлиги тўғрисида» (2000 йил 15 дек.), «Хўжалик ширкатлари тўғрисида» (2001 йил 6 дек.), «Масъулияти чекланган ҳамда қўшма масъулиятли жамиятлар тўғрисида» (2001 йил 6 дек.), «Хусусий корхона тўғрисида» (2003 йил 11 дек.)ги ва бошқалар қонунлар. Ад.: 3окиров И. Б., Ўзбекистон Республикасининг фуқаролик ҳуқуқи, Т., 1996; Раҳмонқулов Х.Р., ЎзбекистонРеспубликаси Фуқаролик кодексининг биринчи қисмига умумий тавсиф ва шарҳлар, Т., 1997; Рўзиназаров Ш.Н., Бозор шароитида қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариш тузилмаларининг фуқаролик ҳуқуқий мақоми, Т., 1997; Кашанина Т.В., Корпоративное право, М., 1999; Аюбов У., Фермер хўжаликларини ташкил этишни тартибга солиш, Т., 2002; Ғуломов С.С., Халқаросавдо ҳуқуқи, Т., 2002; Тадбиркорлик ҳуқуқи, Т., 2002; Юлдашев Ж. И ., Акциядорлик жамиятлари — фуқаролик ҳуқуқининг субъекти, Т., 2004.

Миродил Баратов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.