Yusuf Xos Hojib
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 72–73-b. — ziyouz.com
Yusuf Xos Hojib (asl ismi Yusuf) (taxm. 1020/21, Bolosoğun — ?) — turkigöy şoir, mutafakkir, davlat arbobi. «Qutadğu bilig» dostoni muallifi. Uning hayoti va faoliyati haqida ma'lumotlar beruvçi yagona manba ham «Qutadğu bilig» kitobidir. Uşbu kitobga köra, u zamonasining barça asosiy ilmlarini atrofliça örgangan, arab va fors tillarini mukammal bilgan. Mahmud Koşğariy kabi turkiy tilning mavqeini oşiriş, uning madaniyadabiy hayotdan öziga munosib örin egallaşi uçun kuraşgan.
Yu.X.H.ning «Qutadğu bilig» («Saodatga yöllovçi bilim», 1069—70) asari islomiy turkiy adabiyotni boşlabgina bermay, uni yangi taraqqiyot bosqiçiga ham kötardi. U nafaqat turkiy xalqlar adabiyoti an'analari, balki qardoş xalqlar, jumladan, forsiy adabiyot tajribalarini ham ijodiy özlaştirgan holda yaratilgan. «Şohnoma» kabi mutaqorib vaznida yozilgan va «Turkiy Şohnoma» nomi bilan şuhrat qozongan (73 bob, 6520 bayt va törtliklardan iborat).
«Qutadğu bilig» — 11-asr söz san'atining nodir namunasi bölib, unda öz davrining ilğor ijtmoiy-siyosiy, ma'naviyaxloqiy masalalari badiiy talqin qilingan, turkiy xalqlar tarixi, madaniyati, ilm-fani, urf-odat va an'analari, turmuş tarzi, qadriyatlari xususida batafsil ma'lumot berilgan. Yu.X.H. uni Bolosoğunda boşlab, Qaşqarda yozib tugatgan va qoraxoniy hukmdor Tavğoç Buğroxonga takdim etgan. Buğroxon muallifni taqdirlab, unga «Xos Hojib» («Eşik oğasi») unvonini bergan. Şundan keyin şoir «Yusuf Xos Hojib» nomi bilan maşhur bölgan. Lekin dostonning oxiridagi şikoyat ohanglariga qaraganda, şoir umrining oxiri bu davlatning tanazzuli davriga töğri kelgan, şunga muvofiq hayoti ham oğir keçgan. Şoirning Qaşqardagi maqbarasi ziyoratgohga aylangan.
As: Qutadğu bilig,T., 1971; 1990.
Ad.: Mallayev N., Özbekadabiyotitarixi, T., 1976; Buyuk siymolar, allomalar, 1-kitob, T., 1995; Homidiy H., Köhna Şarqdarğalari, T., 1999.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮСУФ ХОС ҲОЖИБ (асл исми Юсуф) (тахм. 1020/21, Болосоғун — ?) — туркигўй шоир, мутафаккир, давлат арбоби. «Қутадғу билиг» достони муаллифи. Унинг ҳаёти ва фаолияти ҳақида маълумотлар берувчи ягона манба ҳам «Қутадғу билиг» китобидир. Ушбу китобга кўра, у замонасининг барча асосий илмларини атрофлича ўрганган, араб ва форс тилларини мукаммал билган. Маҳмуд Кошғарий каби туркий тилнинг мавқеини ошириш, унинг маданийадабий ҳаётдан ўзига муносиб ўрин эгаллаши учун курашган.
Ю.Х.Ҳ.нинг «Қутадғу билиг» («Саодатга йўлловчи билим», 1069—70) асари исломий туркий адабиётни бошлабгина бермай, уни янги тараққиёт босқичига ҳам кўтарди. У нафақат туркий халқлар адабиёти анъаналари, балки қардош халқлар, жумладан, форсий адабиёт тажрибаларини ҳам ижодий ўзлаштирган ҳолда яратилган. «Шоҳнома» каби мутақориб вазнида ёзилган ва «Туркий Шоҳнома» номи билан шуҳрат қозонган (73 боб, 6520 байт ва тўртликлардан иборат).
«Қутадғу билиг» — 11-аср сўз санъатининг нодир намунаси бўлиб, унда ўз даврининг илғор ижтмоий-сиёсий, маънавийахлоқий масалалари бадиий талқин қилинган, туркий халқлар тарихи, маданияти, илм-фани, урф-одат ва анъаналари, турмуш тарзи, қадриятлари хусусида батафсил маълумот берилган. Ю.Х.Ҳ. уни Болосоғунда бошлаб, Қашқарда ёзиб тугатган ва қорахоний ҳукмдор Тавғоч Буғрохонга такдим этган. Буғрохон муаллифни тақдирлаб, унга «Хос Ҳожиб» («Эшик оғаси») унвонини берган. Шундан кейин шоир «Юсуф Хос Ҳожиб» номи билан машҳур бўлган. Лекин достоннинг охиридаги шикоят оҳангларига қараганда, шоир умрининг охири бу давлатнинг таназзули даврига тўғри келган, шунга мувофиқ ҳаёти ҳам оғир кечган. Шоирнинг Қашқардаги мақбараси зиёратгоҳга айланган.
Ас: Қутадғу билиг,Т., 1971; 1990.
Ад.: Маллаев Н., Ўзбекадабиётитарихи, Т., 1976; Буюк сиймолар, алломалар, 1-китоб, Т., 1995; Ҳомидий Ҳ., Кўҳна Шарқдарғалари, Т., 1999.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.