Yuvilgan tuproqlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 3-b. — ziyouz.com
Yuvilgan tuproqlar YUVILGAN (EROZIYALANGAN) TUPROQLAR — suğoriladigan va lalmikor yerlarning qiya, nişab joylarida notöğri suğoriş hamda ogrotexnik tadbirlarni ötkaziş, kuçli yoğin ta'sirida hosil böladigan öydimçuqurçalarda şakllanadigan tuproklar. Yer ustki suv oqimining yemiruvçi ta'sirida tuproqning unumdor qatlami qalinligi kamayadi yoki butunlay yemirilib ketadi. Köp yillar davomida eroziya tufayli guproqning karbonatli va gipsli qatlam (gorizont)lari yer yuzasiga çiqib (oçilib) qoladi. Tuproq yuzasidagi karbonatli birikma oq közanak şakldagi kuçli eroziyalanganlik belgilaridan byri. Bunday tuproklar tarkibida çirindi (gumusli qatlam 30—50 sm ça) va boşqalar ozuqa moddalar kamligi va mexanik tarkibining yengilligi, qumoqlaşganligi bilan ajralib turadi. Yu.t.da suv, havo va issiqlik rejimlari keskin yomonlaşadi, nam siğim va suv ötkazuvçanligi pasayadi, buğlaniş kuçayadi, hajm massasi esa birmunça ortadi. Yuzasida qatqaloq hosil böladi va işlov beriş şaroiti qiyinlaşadi. Oqibatda q.x. ekinlarining hosildorligi pasayib ketadi. Mas, boşqa yerlardagiga qaraganda Yu.t.da ğöza nisbatan ertaroq pişib yetilsada, past böyli va kam hosilli (yuvilmagan tuproqqa nisbatan 25—40% kam), tola va çigitning sifati past böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮВИЛГАН (ЭРОЗИЯЛАНГАН) ТУПРОҚЛАР — суғориладиган ва лалмикор ерларнинг қия, нишаб жойларида нотўғри суғориш ҳамда огротехник тадбирларни ўтказиш, кучли ёғин таъсирида ҳосил бўладиган ўйдимчуқурчаларда шаклланадиган тупроклар. Ер устки сув оқимининг емирувчи таъсирида тупроқнинг унумдор қатлами қалинлиги камаяди ёки бутунлай емирилиб кетади. Кўп йиллар давомида эрозия туфайли гупроқнинг карбонатли ва гипсли қатлам (горизонт)лари ер юзасига чиқиб (очилиб) қолади. Тупроқ юзасидаги карбонатли бирикма оқ кўзанак шаклдаги кучли эрозияланганлик белгиларидан бйри. Бундай тупроклар таркибида чиринди (гумусли қатлам 30—50 см ча) ва бошқалар озуқа моддалар камлиги ва механик таркибининг енгиллиги, қумоқлашганлиги билан ажралиб туради. Ю.т.да сув, ҳаво ва иссиқлик режимлари кескин ёмонлашади, нам сиғим ва сув ўтказувчанлиги пасаяди, буғланиш кучаяди, ҳажм массаси эса бирмунча ортади. Юзасида қатқалоқ ҳосил бўлади ва ишлов бериш шароити қийинлашади. Оқибатда қ.х. экинларининг ҳосилдорлиги пасайиб кетади. Мас, бошқа ерлардагига қараганда Ю.т.да ғўза нисбатан эртароқ пишиб етилсада, паст бўйли ва кам ҳосилли (ювилмаган тупроққа нисбатан 25—40% кам), тола ва чигитнинг сифати паст бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.