Yuvuvçi vositalar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 3–4-b. — ziyouz.com
Yuvuvçi vositalar (tozalovçi vositalar) — turli materiallar sathidagi, inson va hayvonlar tanasidagi kirlarni yuviş uçun qöllanadigan modda yoki moddalar aralaşmasi. Yu.v. tarkibiga sintetik yuvuvçi moddalar (sovunga öxşaş sirt faol moddalar) va turli qöşimça vositalar (mineral tuzlar, organik birikmalar va boşqalar) kiradi. Yu.v. sifatida qadimdan işqoriy tuzlar (potaş, tabiiy soda), gidrofil loylar (mas, gilvata), ba'zi ösimliklarning şarbati qöllangan. 19-asrda sovungarlik sanoatining vujudga kelişi bilan bu tabiiy Yu.v. öz mavqeini yöqotdi. Yu.v.ni sanoat miqyosida işlab çiqariş ilk bor 19-asrning 30-y.larida Germaniyada yölga qöyildi; 1950 yildan boşlab Yu.v. qariyb barça rivojlangan mamlakatlarda işlab çiqarila boşlandi. Bu vaqtda yoğdan olinadigan sovun uluşi Yu.v. umumiy hajmiga nisbatan ançagina kamayadi.
Yuvuvçi moddalar barça Yu.v. xossasini belgilovçi tarkibining asosiy qismini taşkil etuvçi sirt faol moddalardir. Yu.v. eritmalarda (aniqroği, yarim kolloid sistemada) mitsellalar hosil qiladi va ularning yuviş qobiliyati ana şu eritma xossasiga boğliq. Yuvuvçi moddalar ionlarga dissotsilanadigan — ionli va ionlarga dissotsilanmaydigan — ionsiz sinflarga bölinadi. Ionli moddalarning sirt faol ioni manfiy zaryadli bölsa, anion faol, musbat zaryadli bölsa kation faol deyiladi. Sirt faol ionlar işqoriy şaroitda manfiy, kislotali şaroitda musbat zaryadlansa, bunday yuvuvçi moddalar amfoter yoki amfolit deb ataladi. Eng köp tarqalgan yuvuvçi moddalar anion faol moddalardir. Bular asosida barça sovunlar va köpçilik sintetik Yu.v. olinadi.
Sintetik Yu.v. tarkibida yuviş jarayonini yaxşilovçi qöşimça moddalar böladi. Bularga kuçsiz anorganik kislotalarning işqoriy tuzlari (natriy karbonat, natriy bikarbonat, natriy silikat, turli tarkibli fosfatlar), neytral tuzlar (natriy sulfat, natriy xlorid), oqartiriş va dezinfeksiyalaş xossalariga ega bölgan peroksidlar tuzi (natriy perborat, natriy perkarbonat) va boşqalar kiradi. Yu.v. tarkibiga xuşböy moddalar ham qöşiladi. Yu.v. tarkibidagi komponentlar miqdori ularning qanday maqsadda qöllanişi hamda iqtisodiy va sanitariyagigiyena talablariga köra turliça bölişi mumkin. Yu.v.ning asosiy qismi kukun holda, qolganlari esa suyuq, pasta va boşqalar holda sotişga çiqariladi. Ularning kir, şişa, fayans, sirli sopol, emallangan metall buyumlarni tozalaş kabi maqsadlar uçun alohida turlari mavjud. Jun, ipak, sintetik va sun'iy toladan töqilgan matolar, ip gazlamalarni yuviş maxsus Yu.v. hamda barça matolarni yuvişga möljallangan universal Yu.v. işlab çiqariladi.
Sobirjon Aminov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮВУВЧИ ВОСИТАЛАР (тозаловчи воситалар) — турли материаллар сатҳидаги, инсон ва ҳайвонлар танасидаги кирларни ювиш учун қўлланадиган модда ёки моддалар аралашмаси. Ю.в. таркибига синтетик ювувчи моддалар (совунга ўхшаш сирт фаол моддалар) ва турли қўшимча воситалар (минерал тузлар, органик бирикмалар ва бошқалар) киради. Ю.в. сифатида қадимдан ишқорий тузлар (поташ, табиий сода), гидрофил лойлар (мас, гилвата), баъзи ўсимликларнинг шарбати қўлланган. 19-асрда совунгарлик саноатининг вужудга келиши билан бу табиий Ю.в. ўз мавқеини йўқотди. Ю.в.ни саноат миқёсида ишлаб чиқариш илк бор 19-асрнинг 30-й.ларида Германияда йўлга қўйилди; 1950 йилдан бошлаб Ю.в. қарийб барча ривожланган мамлакатларда ишлаб чиқарила бошланди. Бу вақтда ёғдан олинадиган совун улуши Ю.в. умумий ҳажмига нисбатан анчагина камаяди.
Ювувчи моддалар барча Ю.в. хоссасини белгиловчи таркибининг асосий қисмини ташкил этувчи сирт фаол моддалардир. Ю.в. эритмаларда (аниқроғи, ярим коллоид системада) мицеллалар ҳосил қилади ва уларнинг ювиш қобилияти ана шу эритма хоссасига боғлиқ. Ювувчи моддалар ионларга диссоциланадиган — ионли ва ионларга диссоциланмайдиган — ионсиз синфларга бўлинади. Ионли моддаларнинг сирт фаол иони манфий зарядли бўлса, анион фаол, мусбат зарядли бўлса катион фаол дейилади. Сирт фаол ионлар ишқорий шароитда манфий, кислотали шароитда мусбат зарядланса, бундай ювувчи моддалар амфотер ёки амфолит деб аталади. Энг кўп тарқалган ювувчи моддалар анион фаол моддалардир. Булар асосида барча совунлар ва кўпчилик синтетик Ю.в. олинади.
Синтетик Ю.в. таркибида ювиш жараёнини яхшиловчи қўшимча моддалар бўлади. Буларга кучсиз анорганик кислоталарнинг ишқорий тузлари (натрий карбонат, натрий бикарбонат, натрий силикат, турли таркибли фосфатлар), нейтрал тузлар (натрий сульфат, натрий хлорид), оқартириш ва дезинфекциялаш хоссаларига эга бўлган пероксидлар тузи (натрий перборат, натрий перкарбонат) ва бошқалар киради. Ю.в. таркибига хушбўй моддалар ҳам қўшилади. Ю.в. таркибидаги компонентлар миқдори уларнинг қандай мақсадда қўлланиши ҳамда иқтисодий ва санитариягигиена талабларига кўра турлича бўлиши мумкин. Ю.в.нинг асосий қисми кукун ҳолда, қолганлари эса суюқ, паста ва бошқалар ҳолда сотишга чиқарилади. Уларнинг кир, шиша, фаянс, сирли сопол, эмалланган металл буюмларни тозалаш каби мақсадлар учун алоҳида турлари мавжуд. Жун, ипак, синтетик ва сунъий толадан тўқилган матолар, ип газламаларни ювиш махсус Ю.в. ҳамда барча матоларни ювишга мўлжалланган универсал Ю.в. ишлаб чиқарилади.
Собиржон Аминов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.