Yuyeçji

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8-b. — ziyouz.com

Yuyeçji YUYEÇJI, yueçji, yuyçji, yovçi, qadimiy öqilişda — rutziyo, ruziye — mil. av. 11-asrda Dunxuan (Daştiota) va Çilanşan (Nanşan) toğlari atrofida turkiy qavm(di) tomonidan barpo etilgan davlat (tarsxiy adabiyotlarga etnik nom sifatida kirib qolgan) nomi. Mil. av. 3-asrda uşbu davlat hunlar tomonidan tugatilgan. Mağlub davlat aholisi — Yu.liklarning katta qismi Ili va Farğona vodiysi orqali hoz. Afğoniston tomonga köçib borgan. Yangi joyda ular öz davlatlarini taşkil etib qöşni hududlarni egallab olişgan. Xitoy manbalarida bu davlat Uluğ yuyeçji (Dayuyeçji) davlati deb nomlangan. Asl maskanlari — Daştiota (Dunxuan) bilan Çilanşan, qolganlari esa «Kiçik yuyeçji» («Syao yueji») deb atalgan. Xitoy manbalarida Baqtriya, Kuşon, Eftaliylar davlatlarini «uluğ Yu.lar» barpo etganligi haqida ma'lumotlar mavjud. Ayrim tadqiqotçilar uluğ Yu.larni toxarlar deb ataşadi. Baqtriyani egallagan uluğ Yu.lar bu hududni quyidagi 5 yobğulik (jabğulik)ka bölib idora etişgan. Bular xitoy tilida şunday atalgan: 1) Vaxan (Syumi), markazi — Möçeng şahri; 2) Şuangmi (Syamaka), markazi — Şuangmi şahri; 3) Kuşon (Guyşuang), markazi — Kandut (Xutsao) şahri; 4) Parvan (Sidun), markazi — Biçju şahri; 5) Dumi yobğuligi. Yuz yil ötgaç, Kuşon yobğuligi 5 yobğulikni birlaştirib Kuşon podşoligita asos solgan. Xitoy manbalarida bu davlat «Uluğ Yu. davlati» deb atalgan.

Xitoy manbalarida dastlab hunlar tomonidan qayd etilgan «uluğ Yu.» atamasi, qadimiy öqilişi jihatidan «uluğ get qabilasi», «mahogetqabilasi», ya'ni «massaget qabilasi»ga mos keladi.

Abdulahad Xöjayev, Abduxoliq Aytboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЮЕЧЖИ, юэчжи, юйчжи, ёвчи, қадимий ўқилишда — рутзиё, рузие — мил. ав. 11-асрда Дуньхуан (Даштиота) ва Чиланьшан (Наньшан) тоғлари атрофида туркий қавм(ди) томонидан барпо этилган давлат (тарцхий адабиётларга этник ном сифатида кириб қолган) номи. Мил. ав. 3-асрда ушбу давлат ҳунлар томонидан тугатилган. Мағлуб давлат аҳолиси — Ю.ликларнинг катта қисми Или ва Фарғона водийси орқали ҳоз. Афғонистон томонга кўчиб борган. Янги жойда улар ўз давлатларини ташкил этиб қўшни ҳудудларни эгаллаб олишган. Хитой манбаларида бу давлат Улуғ юечжи (Даюечжи) давлати деб номланган. Асл масканлари — Даштиота (Дуньхуан) билан Чиланьшан, қолганлари эса «Кичик юечжи» («Сяо юэжи») деб аталган. Хитой манбаларида Бақтрия, Кушон, Эфталийлар давлатларини «улуғ Ю.лар» барпо этганлиги ҳақида маълумотлар мавжуд. Айрим тадқиқотчилар улуғ Ю.ларни тохарлар деб аташади. Бақтрияни эгаллаган улуғ Ю.лар бу ҳудудни қуйидаги 5 ёбғулик (жабғулик)ка бўлиб идора этишган. Булар хитой тилида шундай аталган: 1) Вахан (Сюми), маркази — Мўченг шаҳри; 2) Шуангми (Сямака), маркази — Шуангми шаҳри; 3) Кушон (Гуйшуанг), маркази — Кандут (Хуцао) шаҳри; 4) Парван (Сидун), маркази — Бичжу шаҳри; 5) Думи ёбғулиги. Юз йил ўтгач, Кушон ёбғулиги 5 ёбғуликни бирлаштириб Кушон подшолигита асос солган. Хитой манбаларида бу давлат «Улуғ Ю. давлати» деб аталган.

Хитой манбаларида дастлаб ҳунлар томонидан қайд этилган «улуғ Ю.» атамаси, қадимий ўқилиши жиҳатидан «улуғ гет қабиласи», «маҳогетқабиласи», яъни «массагет қабиласи»га мос келади.

Абдулаҳад Хўжаев, Абдухолиқ Айтбоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.