«Zafarnoma»
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 68–69-b. — ziyouz.com
«Zafarnoma» — Amir Temur davlati tarixiga bağişlab yozilgan asar. Sohibqiron Amir Temurning hayotligida bevosita uning topşiriği asosida Nizomiddin Şomiy tomonidan yozişga kirişilgan (1401—02). 1404 y. bahorigaça asar yozib tamomlangan va Ozarbayjonda yetti yillik yurişdan Samarqandga qaytayotgan Amir Temurga taqdim etilgan. Bundan keyingi sohibqiron vafotigaça keçgan voqealar keyinroq Hofizi Abru tomonidan yozib ilova qilingan. «Z.»ni yozişda Amir Temurning munşiy va kotiblari ham nazm, ham nayerda forsiy va turkiy tillarda yozgan ma'lumotlar, muallifning 1400— 04 y.lar davomida sohibqiron yurişlarida bölib, özi körganbilganlari, Hindiston yurişi voqealari qismining bayoni uçun Ğiyosiddin Alining «Röznomai ğazavoti Hindiston» (Hindistonga yuriş kundaligi») asari asosiy manba bölib xizmat qilgan. «3.» tarixiy asar sifatida 14— 15a. boşida Amir Temur va temuriylar hukmronligi davridagi Örta Osiyo, Oltin «Zafarnoma»ning özbek tilidagi naşri muqovasi (Toşkent, 1996).
Örda xonligi, Ozarbayjon, Eron, Afğoniston, Iroq, Suriya, Misr, Turkiya va b. mamlakatlar tarixiga oid voqealarni öz içiga olgan. Asar muqaddimasida Amir Temur tarix sahnasiga çiqqan 1360 y.ga qadar Örta Osiyoda hukmronlik qilgan çingiziy hukmdorlar haqida qisqa ma'lumot berilgan. Söngra Amir Temurning 14a. ning ikkinçi yarmi va 15a.ning boşida qilgan yurişlarining batafsil bayoni keltirilgan. «3.» özida jamlangan tarixiy ma'lumotlarning işonçliligi b-n 15—16a.lardanoq bir qança asarlar uçun boş manba böldi. «Z.»ning faqat 2 qölyozma nusxasigina saklanib qolgan. Birinçisi, Amir Temurga taqdim etilgan qölyozmaning 1425 y.da köçirilgan nusxasi bölib, u Istanbuldagi «Nuri Usmoniya» masjidi kutubxonasida saklanadi (№ 3367). Ikkinçisi, muallif tomonidan Amir Temurning nabirasi Mirzo Umar bahodir ibn Mironşohga taqsim etilgan qölyozmadan 1434 y. köçirilgan nusxa bölib, u Londondagi «Britaniya muzeyi» kutubxonasida saqlanadi (№ 23980). Matnşunos çex olimi Feliks Tauer «3.» nusxalarini Amir Temur tarixidan hikoya qiluvçi boşqa bir muhim manba — Hofizi Abruning «Zubdat attavorixi Boysunğuriy» («Boysunğurga atalgan tarixlar sarasi») nomli asari b-n soliştirib tadqiq etiş asosida uning ilmiytanqidiy matnini ikki jildda naşr etdi (Praga, 1937 va 1956 y.lar). Unga Hofizi Abru yozgan «Ilova» ham kirgan. Uşbu naşr asosida «3.» qisqartirilgan şaklda turk tiliga (Anqara, 1940); söz boşi, körsatkiçlar va ilmiy izoxlar b-n özbek tiliga (Toşkent, 1996, tuzuvçi — O. Böriyev), ögirilib naşr etildi.
Ad.: Nizomiddin Şomiy, Zafarnoma [fors tilidan ögiruvçi Yunusxon Hakimjonov, tarjimani qayta işlab naşrga tayyorlovçi va mas'ul muharrir A. Urinboyev, izohlar va luğatlarni tuzuvçi H. Karomatov], T., 1996.
Asomiddin Örinboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ЗАФАРНОМА» — Амир Темур давлати тарихига бағишлаб ёзилган асар. Соҳибқирон Амир Темурнинг ҳаётлигида бевосита унинг топшириғи асосида Низомиддин Шомий томонидан ёзишга киришилган (1401—02). 1404 й. баҳоригача асар ёзиб тамомланган ва Озарбайжонда етти йиллик юришдан Самарқандга қайтаётган Амир Темурга тақдим этилган. Бундан кейинги соҳибқирон вафотигача кечган воқеалар кейинроқ Ҳофизи Абру томонидан ёзиб илова қилинган. «З.»ни ёзишда Амир Темурнинг мунший ва котиблари ҳам назм, ҳам наерда форсий ва туркий тилларда ёзган маълумотлар, муаллифнинг 1400— 04 й.лар давомида соҳибқирон юришларида бўлиб, ўзи кўрганбилганлари, Ҳиндистон юриши воқеалари қисмининг баёни учун Ғиёсиддин Алининг «Рўзномаи ғазавоти Ҳиндистон» (Ҳиндистонга юриш кундалиги») асари асосий манба бўлиб хизмат қилган. «3.» тарихий асар сифатида 14— 15а. бошида Амир Темур ва темурийлар ҳукмронлиги давридаги Ўрта Осиё, Олтин «Зафарнома»нинг ўзбек тилидаги нашри муқоваси (Тошкент, 1996).
Ўрда хонлиги, Озарбайжон, Эрон, Афғонистон, Ироқ, Сурия, Миср, Туркия ва б. мамлакатлар тарихига оид воқеаларни ўз ичига олган. Асар муқаддимасида Амир Темур тарих саҳнасига чиққан 1360 й.га қадар Ўрта Осиёда ҳукмронлик қилган чингизий ҳукмдорлар ҳақида қисқа маълумот берилган. Сўнгра Амир Темурнинг 14а. нинг иккинчи ярми ва 15а.нинг бошида қилган юришларининг батафсил баёни келтирилган. «3.» ўзида жамланган тарихий маълумотларнинг ишончлилиги б-н 15—16а.ларданоқ бир қанча асарлар учун бош манба бўлди. «З.»нинг фақат 2 қўлёзма нусхасигина сакланиб қолган. Биринчиси, Амир Темурга тақдим этилган қўлёзманинг 1425 й.да кўчирилган нусхаси бўлиб, у Истанбулдаги «Нури Усмония» масжиди кутубхонасида сакланади (№ 3367). Иккинчиси, муаллиф томонидан Амир Темурнинг набираси Мирзо Умар баҳодир ибн Мироншоҳга тақцим этилган қўлёзмадан 1434 й. кўчирилган нусха бўлиб, у Лондондаги «Британия музейи» кутубхонасида сақланади (№ 23980). Матншунос чех олими Феликс Тауэр «3.» нусхаларини Амир Темур тарихидан ҳикоя қилувчи бошқа бир муҳим манба — Ҳофизи Абрунинг «Зубдат аттаворихи Бойсунғурий» («Бойсунғурга аталган тарихлар сараси») номли асари б-н солиштириб тадқиқ этиш асосида унинг илмийтанқидий матнини икки жилдда нашр этди (Прага, 1937 ва 1956 й.лар). Унга Ҳофизи Абру ёзган «Илова» ҳам кирган. Ушбу нашр асосида «3.» қисқартирилган шаклда турк тилига (Анқара, 1940); сўз боши, кўрсаткичлар ва илмий изохлар б-н ўзбек тилига (Тошкент, 1996, тузувчи — О. Бўриев), ўгирилиб нашр этилди.
Ад.: Низомиддин Шомий, Зафарнома [форс тилидан ўгирувчи Юнусхон Ҳакимжонов, таржимани қайта ишлаб нашрга тайёрловчи ва масъул муҳаррир А. Уринбоев, изоҳлар ва луғатларни тузувчи Ҳ. Кароматов], Т., 1996.
Асомиддин Ўринбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.